Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) hefur á undanförnum misserum komist alloft að þeirri niðurstöðu að Hæstiréttur Íslands hafi með dómum sínum brotið gegn ákvæðum Mannréttindasáttmálans (MSE), einkum 6. gr. hans, þar sem fjallað er um réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Í lögum nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu er m.a. sagt í 2. gr. að úrlausnir MDE séu ekki bindandi að íslenskum landsrétti. Allt að einu eru skýr merki um það hér á landi á undanförnum árum í settum lögum og dómsúrlausnum að úrskurðum dómstólsins sé nú gefið meira vægi en gert var með ákvæðum laganna frá 1994. Þannig var með ákvæðum í lögum nr. 47/2020 bætt inn í 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ákvæði um að nýjar upplýsingar geti orðið til þess að leyfa megi endurupptöku sakamáls sem dæmt hefur verið af íslenskum dómstólum. Er tekið fram í athugasemdum með frumvarpinu að þessum lögum, að þetta geti átt við „úrlausnir alþjóðlegra dómstóla“. Má líklega telja að hér sé verið að heimila endurupptöku dæmdra sakamála hér á landi, ef MDE hefur komist að þeirri niðurstöðu að meðferð þeirra hérlendis hafi brotið gegn MSE.

Það gerðist svo nú nýverið að Hæstiréttur vísaði frá sér máli sem rétturinn hafði kveðið upp dóm í áður en lögin um stofnun Landsréttar og Endurupptökudóms tóku gildi. Endurupptökudómur hafði leyft að þetta mál yrði endurupptekið og þá vitaskuld í Hæstarétti enda var talið að ekki væri unnt samkvæmt texta laganna að endurupptaka málið fyrir öðrum dómstóli en þeim sem hafði fjallað um það áður. Undirritaður skrifaði blaðagrein um þetta, sem Morgunblaðið birti mánudaginn 14. nóvember s.l. Þar var talið að þessi frávísun Hæstaréttar stæðist ekki, þar sem hún hefi ekki stoð í settum lögum um Endurupptökudóm. Virtist Hæstiréttur hér taka sér vald sem hann hefur alls ekki.

Nú vaknar spurning um það hvaða ástæður megi telja að hafi ráðið þessari löglausu afgreiðslu Hæstaréttar. Margir lögfræðingar hafa getið sér þess til að Hæstiréttur vilji koma sér undan að dæma í fjölmörgum málum sem fyrirsjáanlega verður óskað eftir að endurupptekin verði fyrir íslenskum dómstólum vegna úrskurða MDE um réttarbrot Hæstaréttar á sakborningum. Þá er beitt því úrræði að hlíta ekki niðurstöðum Endurupptökudóms um endurupptöku málanna, þó að lög kveði skýrt á um að þau skuli endurupptekin fyrir þeim dómi sem dæmdi þau í fyrra skiptið. Þetta er auðvitað ekkert annað en enn eitt dæmið um að Hæstiréttur virði ekki lagareglur sem honum mislíkar og móti aðrar í staðinn. Til þess hefur hann ekki heimild.

Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi dómari við Hæstarétt

Í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála með síðari breytingum (SL) er kveðið á um Endurupptökudóm og m.a. sagt í 2. mgr. 231. gr. að úrlausnir dómsins séu endanlegar og verði ekki skotið til annars dóms.

30. desember 2021 féllst Endurupptökudómur á beiðni manns um endurupptöku á máli hans en hann hafði verið sakfelldur fyrir refsivert brot í Hæstarétti 13. október 2013. Er kveðið á um það í úrlausn Endurupptökudóms að leyfð sé endurupptaka á þessum dómi Hæstaréttar.

Þegar Hæstaréttardómurinn var kveðinn upp yfir manninum á árinu 2013 hafði Landsréttur ekki verið stofnaður.

Hæstiréttur afgreiddi málið 5. október 2022 með þeim hætti að vísa því frá réttinum þar sem talið var að réttinum væri óheimilt að taka munnlegar skýrslur eftir að lög sem komu Landsrétti á fót höfðu tekið gildi, en þá hafði verið felld úr gildi sérstaklega orðuð heimild til að munnleg sönnunarfærsla mætti fara fram fyrir Hæstarétti. Tekið skal fram að slík sönnunarfærsla var samt ekki bönnuð.

Í forsendum þessa dóms Hæstaréttar kemur fram að Endurupptökudómur hefði ekki túlkað 1. mgr. 232. gr. SL réttilega og segir m.a. svo í forsendunum: „Bar Endurupptökudómi því að réttu lagi, miðað við þær ástæður sem dómurinn lagði til grundvallar endurupptöku málsins, að nýta þá heimild sem hann hefur eftir síðari málslið 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 til að ákveða að vísa því til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti.“

Í nefndri 1. mgr. 232. gr. SL er að finna svofellt ákvæði:

„Endurupptökudómur getur leyft samkvæmt beiðni að mál sem dæmt hefur verið í Landsrétti eða Hæstarétti verði tekið þar til meðferðar og dómsuppsögu að nýju ef fullnægt er þeim skilyrðum sem greinir í 228. gr. Þó getur dómurinn ákveðið að sömu skilyrðum uppfylltum að máli sem dæmt hefur verið í Hæstarétti verði vísað til meðferðar og dómsuppsögu að nýju í Landsrétti.“

Það er augljóst skilyrði fyrir því að dómstóll taki mál fyrir „að nýju“ að málið hafi einhvern tíma áður verið þar til meðferðar. Þegar dómurinn, sem óskað var endurupptöku á, var kveðinn upp á árinu 2013 hafði Landsréttur ekki verið stofnaður. Komið hefur fram í nýrri ákvörðun Endurupptökudóms að því hafi ekki verið unnt að taka málið upp fyrir Landsrétti, þar sem það hafi aldrei verið þar til meðferðar. Væri því ekki um það að ræða að taka mætti málið fyrir þar „að nýju“, eins og kveðið væri á um í heimildinni í SL.

Eftir þessar sviptingar hefur lögfræðinga greint á um réttarstöðuna að því er varðar heimild Endurupptökudóms til að leyfa „endurupptöku“ fyrir Landsrétti á málum sem aldrei hafði verið fjallað um þar fyrir rétti, þar sem hann hafði ekki verið stofnaður þegar dómur var felldur á málið.

Í upphafi þessa greinarkorns er vísað til þess ákvæðis SL sem kveður á um að úrlausnir Endurupptökudóms séu endanlegar og verði ekki skotið til annars dóms. Með dómi sínum 5. október s.l. er ljóst að Hæstiréttur virðir ekki þessa skýru lagareglu. Öllum ætti að vera ljóst að Hæstiréttur er í öllum störfum sínum bundinn af lagafyrirmælum um valdmörk og verksvið dómstóla, þ.m.t. að því er hans eigin heimildir varðar. Öll starfsemi réttarins lýtur þannig fyrirmælum settra laga. Frávísunin 5. október felur með augljósum hætti efnislega í sér endurskoðun á ákvörðun Endurupptökudóms frá 30. desember 2021, þó að reynt sé að dulbúa þetta með því að vísa málinu frá Hæstarétti. Frávísunin fer því beinlínis gegn skýru lagaákvæði um valdmörk þeirra dómstóla sem í hlut eiga.

Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi dómari við Hæstarétt

„Það ætti að vera sameiginlegt verkefni þjóðarinnar að nýta þau lífsgæði sem hún er svo heppin að njóta í okkar gjöfula landi.

Verðmætustu auðlindir okkar eru líklega tvær. Við ráðum yfir kostum til að framleiða raforku í miklum mæli úr „náttúruvænum“ auðlindum, vatnsorku fallvatnanna og jarðhita úr iðrum jarðar, auk orkunnar úr vindinum sem fram að þessu hefur verið okkur til skapraunar. Síðan vitum við öll að auðlindir sjávar eru undirstaða undir velferð og auðlegð þjóðarinnar.

Það blasir við að möguleikar okkar til að viðhalda og bæta lífsgæði þjóðarinnar liggja á þessum sviðum. Samt erum við látlaust útsett fyrir ofstækisfullri baráttu samborgara okkar gegn því að nýta þessa stórkostlegu möguleika þjóðinni til framdráttar.

Fyrir liggur að stjórnkerfi fiskveiða hér á landi hefur náð meiri árangri í nýtingu fiskistofna en nokkur önnur þjóð hefur náð á því sviði. Samt er höfð uppi í landinu barátta fyrir að skera þetta kerfi niður við trog og útdeila veiðiheimildum til borgaranna þannig að „réttlæti“ náist í dreifingu þeirra. Allir viti bornir menn ættu að skilja að þetta væri vísasta leiðin til að brjóta niður auðlindina og skerða verulega arðinn sem þjóðin hefur nú af nýtingu hennar. Fari svo er ljóst að hagur borgaranna af þessari nýtingu mun rýrna en ekki aukast.

Svo eigum við að setja allan þann kraft sem við höfum yfir að ráða í að nýta betur þá náttúruvænu orkugjafa sem við eigum. Við ættum að virkja svo mikið sem mögulegt er og bjóða orkusveltum heimi viðskipti um kaup á orkunni um sæstrengi til þeirra. Þar sem virkjanir hafa verið reistar í landi okkar má segja að umgengni við umhverfið hafi verið til fyrirmyndar. Það þarf ekki annað en að kynna sér frágang á virkjanamannvirkjum Landsvirkjunar til að sjá þetta. Það er því hreinasta bábilja að ekki megi virkja af ástæðum sem varða vernd náttúrunnar. Þessu halda stjórnmálamenn fram sem m.a.s. hafa fengið þjóðfélagsleg völd í hendur en sýnast helst vilja hindra vöxt og viðgang þjóðarinnar.

Hvernig væri að hugsandi stjórnmálamenn og jafnvel flokkar tækju upp öfluga baráttu fyrir hagsmunum þjóðarinnar á þessum þýðingarmiklu sviðum?

Einfalt og fagurt, ekki satt?

Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður

1. Einstaklingurinn er grunneiningin

Setjum okkur í svolítið hátíðlegar stellingar og veltum fyrir okkur grundvellinum fyrir því samfélagi sem við öll erum í við annað fólk.

Erum við ekki sjálf grunneiningin?

Við höfum auðvitað aldrei verið beðin um að semja okkur inn í samfélag við aðra. Flest teljum við samt að okkur beri siðferðileg skylda til þátttöku í slíku samfélagi. Ástæðan er nábýlið við annað fólk og óhjákvæmileg sameiginleg viðfangsefni okkar og þess. Þess vegna beygjum við okkur flest undir að teljast þátttakendur í sameiginlegu skipulagi með öðru fólki.

Þetta skipulag hefur þróast með ýmsum hætti, til dæmis hafa myndast einingar sem samanstanda af þeim einstaklingum sem byggja ákveðin og skilgreind landsvæði. Þeir mynda saman það sem við köllum ríki og setja sér þar reglur um sambúð sína innan endimarka þess. Við gerum fæst miklar athugasemdir við þetta.

Meginhugmyndin hlýtur samt að vera sú að einstaklingurinn í slíku samfélagi sé grunneiningin. Hann verður ekki til fyrir samfélagið, heldur er samfélagið til fyrir hann og til að þjóna einstaklingsbundnum þörfum hans. Þessi hugsun mótar þýðingarmikil grunnviðhorf í stjórnskipun okkar og lögum.

2. Réttindi annarra

Til dæmis er það almenn meginregla í okkar réttarkerfi að frelsi manna til orðs og athafna eigi helst ekki að takmarkast af öðru en réttindum annarra. Við teljum líka þá meginreglu gilda að setta lagaheimild þurfi til að skerða frelsi einstaklinga og jafnvel að slík heimild dugi ekki ef skert eru réttindi sem njóta ríkari verndar samkvæmt sérstökum ákvæðum sem við höfum sett í stjórnlög okkar þar að lútandi.

Ég tel að miklu máli skipti fyrir okkur öll sem búum í þessu samfélagi að átta okkur vel á þessum hugmyndagrundvelli stjórnskipunarinnar.

Það er líka sérstaklega ástæða til að nefna annan þátt sem að mínum dómi er óaðskiljanlegur hluti af þeirri lífsskoðun sem með þessum hætti mótar samfélag okkar, en það er virðing fyrir öðru fólki og skilyrðislaus viðurkenning á rétti þess til að haga sínu eigin lífi á þann hátt sem það sjálft kýs svo lengi sem það skaðar ekki aðra.

3. Fjölbreytni

Mannfólkið er fjölbreytilegt og einstakir menn hafa mismunandi kenndir, hvatir og langanir í lífinu. Allir eiga þar að mínum dómi sama rétt. Ekkert okkar hefur heimild til að sitja yfir hlut annarra með því að bjóða og banna, eins og svo margir vilja sífellt gera. Sumir vilja flokka mannfólkið eftir þjóðerni, litarhætti, trúarbrögðum, kynferði, kynhneigð, gáfum eða hverju því öðru sem greinir einn mann frá öðrum og láta menn njóta misjafns réttar eftir því hverjum þessara „flokka“ þeir tilheyra. Til þess hafa menn yfirleitt enga heimild af þeirri einföldu ástæðu að einn á ekki að ráða neinu um einkahagi annars. Svo einfalt er það.

Þessi grein á að vera um fíkniefnabannið. Hvaða þýðingu hafa framangreindar hugleiðingar fyrir það? Þær hafa það markmið að skýra fyrir lesendum þær meginforsendur sem ég tel okkur öll eiga að hafa í huga, þegar við hugum að lagareglum um neyslu fíkniefna og raunar svo margt annað sem vil setjum lög um. Ég sný mér nú beint að umræðuefninu.

4. Boð og bönn

Segja má að viðhorf þeirra sem vilja leysa vandamál með boðum og bönnum fremur en frelsi og ábyrgð hafi á ýmsum sviðum mannlífsins orðið ofaná. Fíkniefnabannið er einmitt gott dæmi um þetta.

Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að þar séum við á rangri braut. Þar er að mínum dómi farsælast eins og á öðrum sviðum að ætla mannfólkinu frelsi og láta það sjálft bera ábyrgð á gjörðum sínum. Einstaklingar hljóta sjálfir að eiga að ráða því hvers þeir neyta. Ef neyslan er skaðleg eru það þeir sjálfir sem fyrir verða.

Kannski er stærsta þversögnin í stefnunni í fíkniefnamálum fólgin í því að við leyfum neyslu vímugjafa sem við fína fólkið viljum neyta, áfengisins. Fari menn sér að voða við neyslu þess fara þeir „í meðferð“. Meðferðin felst í því að láta menn taka sjálfir ábyrgð á eigin lífi. Hvers vegna gerum við ekki það sama við aðra vímugjafa en áfengi?

Það er ekki nóg með að vestræn ríki hafi rekið bann- og refsistefnu gegn fíkniefnum. Þær hafa beinlínis háð stríð gegn dreifingu þeirra og neyslu. Bandaríkjamenn kalla þetta fíkniefnastríð (war on drugs). Í því stríði láta ófáir lífið á hverju ári, bæði þeir sem dreifa efnunum og einnig þeir sem neyta þeirra. Og ekkert gengur. Neyslan hefur stöðugt aukist síðustu áratugina.

5. Neðanjarðarheimur

Lítum á nokkrar óumdeildar staðreyndir sem varða það ástand sem stefna okkar í fíkniefnamálum hefur alið af sér. Með henni höfum við búið til neðanjarðarheim, þar sem glæpamenn sitja við stjórnvölinn. Við höldum í þeim lífinu með banninu. Í þessum heimi ræður ofbeldið ríkjum. Þeir sem fyrir því verða þora ekki einu sinni að kæra ofbeldisverkin vegna ótta við ofbeldismennina.

Við meðhöndlum þá sem ánetjast efnunum eins og glæpamenn en ekki sjúklinga eins og rétt væri. Stundum geta þetta verið börnin okkar. Ef þau leiðast út í neyslu leiðir það oft til þátttöku þeirra í ólögmætri dreifingu efnanna. Stundum taka þau að sér að vera „burðardýr“ milli landa til þess að eiga fyrir neyslunni. Þá er nú okkur fína fólkinu að mæta. Við sendum þau í fangelsi. Með því erum við oftast í reynd að dæma þau varanlega út úr samfélagi okkar. Þau fara á sakaskrá og eiga erfitt uppdráttar í lífinu jafnvel þó að þau hafi náð tökum á fíkniefnaneyslunni.

Þeir sem til þekkja í heimi fíkniefnanna segja margir að auðveldara sé að nálgast þessi efni heldur en áfengi. Þau megi kaupa á götuhornum og skemmtistöðum. Jafnvel séu skólalóðir vettvangur viðskiptanna. Það er líka augljóst að efnin sem seld eru í þessu neðanjarðarkerfi eru oft miklu hættulegri en vera myndi ef dreifing yrði leyfð. Glæpamennirnir sem dreifa þeim hika þannig oft ekki við að bæta í þau öðrum efnum til að drýgja söluvöruna og auka hagnaðinn. Dæmi eru um að slík íblöndunarefni hafi reynst lífshættuleg og fíklar látist af þeim sökum.

Svo leiðast neytendur út í afbrot til að fjármagna neyslu sína. Strákar brjótast inn og stela og stelpur selja sig. Er þetta ekki dásamlegt?

6. Hörmungar og glæpaverk

Menn geta líka hugleitt kostnaðinn sem fylgir þessari bann- og refsistefnu. Til dæmis af löggæslunni. Konan mín hefur haft þann sið á „facebókarsíðu“ sinni undanfarin ár að merkja alls kyns glæpafréttir úr fjölmiðlum með orðunum „í boði fíkniefnabannsins“. Þar er þá ávallt um fréttir að ræða af hörmungum og glæpaverkum sem má vafalaust rekja beint til þessarar vonlausu baráttu við vindmyllurnar.

Ég vek athygli á því að hámarkrefsing fyrir fíkniefnabrot er 12 ára fangelsi. Fyrir manndráp er hámarkið 16 ára fangelsi. Þetta er lítill munur. Það hlýtur að verða freistandi fyrir siðlausan glæpamanninn að fremja bara morðið til að þagga niður í þeim sem hann óttast að muni vitna gegn honum.

7. Menn ættu að hugsa málið upp á nýtt

Það er satt að segja alveg ótrúlegt hversu illa gengur að fá fólk til að opna augun fyrir öllum þessum staðreyndum sem hrópa á okkur. Það er eins og menn eigi erfitt með að átta sig á því að haldbesta leiðin í þessu efni eins og svo mörgum öðrum er að láta fólk taka ábyrgð á sjálfu sér. Vanmáttur manna gegn fíkninni hjá öðrum leiðir til örþrifaráða – bannreglna og þungra refsinga. Með því finnst mönnum að þeir séu að „gera eitthvað“ í málinu. Það má til sanns vegar færa. Það sem þeir gera eykur hins vegar á bölið en dregur ekki úr því. Þar tala allar staðreyndir sínu máli. Ekkert gengur við að takmarka útbreiðslu og neyslu fíkniefnanna. Hún bara vex.

Við ættum því að hugsa málið upp á nýtt. Opnum þennan fíkniefnaheim og kippum þannig fótunum undan starfsemi glæpahópanna sem nærast í honum. Meðhöndlum fíklana sem sjúklinga en ekki glæpamenn. Greiðum þeim leið til betra lífs. Ég fullyrði að þannig myndu þeir fyrr ná tökum á vanda sínum. Og samfélag okkar yrði miklu betra á eftir.

Jón Steinar Gunnlaugsson hrl.

Við breytingarnar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar 1995 var í 65. gr. lögfest almenn jafnréttisregla svo sem sjálfsagt var. Fram að því hafði verið talið að slík regla gilti þó að ekki væri sérstaklega kveðið á um hana í stjórnarská.

Ákvæðið hljóðar svo:

Þrátt fyrir þetta ákvæði í 2. mgr. um jafnan rétt karla og kvenna má í settum lögum finna ákvæði sem beinlínis ráðgera að kynferði skuli skipta máli þegar til dæmis er ráðið í stöður þar sem ekki skiptir máli starfans vegna af hvoru kyninu starfsmaður er. Slík ákvæði má m.a. finna í lögum nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, sjá t.d. ákvæði í 4. gr. um ráðningu í starf og eftir atvikum önnur ákvæði í II. kafla laganna. Einnig eru vel þekkt dæmi um að ráðherra hafi beinlínis gefið yfirlýsingar eftir veitingu starfs um að valið hafi verið milli umsækjenda um starf á grundvelli kynferðis. Er þá gjarnan vísað til þess að jafna þurfi hlutfall milli kynjanna í viðkomandi starfshópi. Það er eins og sá sem veitir starf viti ekki að mannréttindin eru bundin við einstaklinga en ekki hópa. Það er þannig ekki unnt að taka karlmann fram yfir konu við ráðningu í starf á þeim grundvelli að fleiri konur en karlar séu fyrir í viðkomandi starfsstétt.

Kannski er starf dómara við Hæstarétt dæmigert fyrir það tilvik að kynferði dómara skiptir ekki máli. Ef 7 hæfustu umsækjendur eru allir konur, ætti Hæstiréttur að vera skipaður 7 konum. Jafnréttisreglan í stjórnarskránni leyfir ekkert annað. Allt að einu var sagt skýrum stöfum að ákvörðun ráðherra um skipun tveggja kvenna síðla árs 2020 væri grundvölluð á því að jafna þyrfti hlutföll kynjanna í réttinum. Allir sem til þekktu vissu að a.m.k. einn umsækjandi af karlkyni stóð þessum annars ágætu konum framar að hæfni þó að allir umsækjendur væru metnir jafnhæfir. Skýringar ráðherrans á ákvörðun sinni segja alla söguna um forsendurnar sem réðu:

Hér var ekki verið að beita jafnréttisreglu heldur misréttisreglu, því ljóst var af orðum ráðherrans að kynferði umsækjenda hafði ráðið ákvörðuninni.

Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi dómari við Hæstarétt

Hinn 22. júní s.l. kvað Hæstiréttur Íslands upp dóm, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að Markús Sigurbjörnsson hefði uppfyllt hæfiskröfur til að dæma í sakamáli gegn manni, sem hafði ásamt fleirum verið sakaður um að bera ábyrgð á falli Íslandsbanka hf. á árinu 2008. Fyrir lá að Markús hafði tapað 7,6 milljónum króna við fall bankans, en fjárhæðin var að verðgildi um 13-14 milljónir, þegar hann tók þátt í að kveða upp dóm yfir manninum á árinu 2015. Um þetta vissi enginn þá.

Nú er rætt um að starfandi dómarar hyggist bera undir dómstóla réttmæti frádráttar frá launum sínum vegna ofgreiðslu á síðustu þremur árum, sem mun standa til að framkvæma á næstu 12 mánuðum. Fjárhæðir hjá hverjum og einum dómara nema aðeins nokkur hundruð þúsund krónum, eða broti af fjárhæðinni hjá Markúsi dómara.

Samt virðast allir vera sammála um að starfandi dómarar verði vegna hagsmuna sinna vanhæfir til að sitja í dómi þar sem um þetta verður dæmt.

Kannski að í landinu gildi tvenn lög, almenn lög og kunningjalög?

Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður

Við lagasetningu um útlendinga var samstaða í þinginu um að láta stjórnsýslustofnanir fjalla um óskir um landvist hér en ekki ráðherra. Ein af ástæðum fyrir þessu var sú að ekki þótti heppilegt að ákvarðanir um þetta væru í höndum pólitískra ráðherra. Þær væru betur komnar í höndum hlutlausra aðila sem létu afstöðu til stjórnmála ekki villa sér sýn.

Í árásum á dómsmálaráðherra nú hefur því m.a. heyrst fleygt að hann hafi vald til að setja nýjar reglugerðir á grundvelli heimilda í lögunum, sem myndu leysa mál þeirra sem nú á að senda úr landi. M.a. heyrði ég ummæli lögmanns fólksins í þessa átt.

Þetta er undarlegur málflutningur. Er verið að óska eftir að ráðherra setji sérstaka reglugerð fyrir þennan afmarkaða hóp? Allir ættu að sjá að það er ekki unnt að gera. Reglugerðir verða að vera almenns eðlis en mega ekki beinast sérstaklega að hagsmunum tiltekinna manna sem vilja fá aðra afgreiðslu mála en aðrir hafa fengið.

Allt ber þetta að sama brunni. Dómsmálaráðherra hefur ekki vald til að taka yfir ákvarðanir um mál þessa fólks, nema breytt lög komi til. Heimild til að leggja fram lagafrumvörp er í höndum alþingismanna, meðal annarra þeirra sem hæst láta um þessar mundir.

Er það ekki dálítið dæmigert að sumir stjórnmálamenn séu fyrst, meðan fjallað er almennt um skipan þessara mála, sammála um að ráðherra skuli ekki hafa þetta vald í höndum, en ráðast síðan á hann við fyrsta tækifæri fyrir að beita ekki því valdi sem hann hefur ekki?

Eru þeir stjórnmálamenn trúverðugir sem haga sér svona? Svari nú hver fyrir sig.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður

Lög um útlendinga eru frá árinu 2016. Þar er kveðið á um málsmeðferð þegar útlendingar óska eftir að fá vist á Íslandi. Svo er að sjá sem afgreiðsla mála hafi frestast vegna farsóttarinnar, sem gengið hefur yfir síðastliðin tvö ár. Nú er sá tími liðinn og eðlilegt ástand þessara mála hefur komist á.

Samkvæmt lögunum afgreiða sérstakar stjórnsýslustofnanir beiðnir útlendinga um landvist og búsetu hér. Þar fer kærunefnd útlendingamála með vald á áfrýjunarstigi. Henni ber auðvitað að starfa eftir íslenskum lögum. Nú hefur hún synjað allmörgum útlendingum um leyfi til að setjast hér að.

Þá er eins og stór hluti þjóðarinnar fari á límingunum. Ráðist er á dómsmálaráðherrann sem ekki hefur tekið þessar umdeildu ákvarðanir, heldur kveðst aðeins vilja fara að lögum landsins og framfylgja þeim ákvörðunum sem rétt stjórnvöld hafa tekið. Hann sætir nú hreinum ofsóknum. Þar ganga m.a. fast fram alþingismenn, sem sumir hverjir tóku þátt í lagasetningunni. Biskup Íslands og a.m.k. einn hempuklæddur orðafeykir taka þátt í árásununum.

Krafan virðist vera sú að því aðeins beri að fara eftir lögum að mönnum líki efni þeirra í einstökum málum. Grunnreglum, t.d. um þrískiptingu ríkisvaldsins, skal vikið til hliðar fyrir geðþóttann. Alþingismenn ættu að hrósa ráðherra fyrir að virða lögin í stjórnsýslu sinni. Þeir geta svo á vettvangi löggjafans, ef þeir vilja, flutt frumvörp um breytingar á lögunum sem ráðherra hefur heitið að fara eftir.

Það er stundum átakanlegt að fylgjast með menningarstiginu sem birtist í almennum umræðum á Íslandi um málefni þjóðfélagsins.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður

Ég starfaði sem dómari við Hæstarétt í átta ár, 2004-2012. Áður en ég tók til þessara starfa hafði ég séð til verka réttarins ýmislegt sem ég var ekki sáttur við. Ég hafði lýst þessu í ræðu og riti, þegar ég tók þá ákvörðun að sækja um dómarastarf fyrst og fremst í því skyni að kanna hvort mér yrði eitthvað ágengt við að bæta úr því sem ég taldi aðallega að hefði farið aflaga. Ég var skipaður til starfans, þó að sitjandi dómarar við réttinn hefðu reynt hvað þeir gátu til að hindra skipun mína. Þeim athöfnum lýsti ég í bók minni „Í krafti sannfæringar“, sem kom út á árinu 2014. Sú saga þolir varla birtingu, svo ósæmileg sem hún var, sérstaklega þar sem æðsti dómstóll þjóðarinnar átti í hlut.

Eftir að hafa starfað í réttinum þennan tíma varð mér betur ljóst en áður hvar

skórinn kreppti. Ég lét því ekki bara við það sitja að segja deili á dómaraverkum sem ég taldi ekki standast, heldur setti ég fram tillögur um hverju mætti breyta í lögum um Hæstarétt til að stuðla að vandaðri vinnubrögðum réttarins og gagnsæi við starfsemina. Ég gaf út ritgerðina „Veikburða Hæstiréttur“ á árinu 2013, þar sem gerð var ítarleg grein fyrir hugmyndum mínum um lagabreytingar í þessu skyni og rökstuðningi fyrir þeim. Segja má að meginstefið í tillögum mínum hafi verið gagnsæi, bæði við skipun nýrra dómara og einnig við ritun atkvæðanna í fjölskipuðum dóminum. Ég taldi þá m.a. að afnema þyrfti áhrif sitjandi dómara og vinahóps þeirra á skipun dómara og svo ættu dómarar að skila skriflegum atkvæðum þar sem gerð yrði grein fyrir lögfræðilegum rökstuðningi þeirra hvers og eins í stað þess að kveða upp hópdóma, þar sem öll áhersla lægi á því að vera allir sammála í öllum málum.

Þeir sem tjáðu sig um þessar hugmyndir tóku þeim vel. Menn virtust sjá að tillögurnar lutu aðeins að því að bæta og styrkja starfsemi réttarins. Allt að einu náðu þær ekki fram að ganga að því sinni. Ástæðan var hatrömm andstaða dómaranna við réttinn. Kom þá í ljós hið sama og einatt er ráðandi, þ.e. undirgefni við þá sem telja sig eiga hagsmuna að gæta í þágu sjálfra sín og berjast gegn endurbótunum.

Mér er kunnugt um að núverandi dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson hefur tekið tillögur um endurbætur á dómstólum til athugunar og hugar að breytingum á lögum um dómstóla í því skyni. Ég hvet hann til dáða í því efni og bendi á að allir stjórnmálaflokkar hljóta að vilja styðja lagasetningu sem hefur þau markmið að styrkja starfsemi þeirra þýðingarmiklu stofnana sem dómstólarnir eru og þá ekki síst æðsti dómstóllinn, Hæstiréttur.

Ég hitti alþingismann á förnum vegi á dögunum og tókum við tal saman. Hann er þingmaður flokks sem um þessar mundir er í stjórnarandstöðu. Talið barst að störfum þingsins. Hann sagði mér að forysta flokks síns ætlaðist til þess að hann tæki þátt í andófi við ríkisstjórninni, hvert sem málefnið væri og hvaða skoðun hann kynni að hafa á því. Hann sagði mér að flokksfélagar hans leituðust við að vinna svona. Þeir settu á langar ræður, sem ekki þjónuðu neinum öðrum tilgangi en þeim að andæfa ríkisstjórninni. Þetta gerðist m.a. í málum sem þeir væru hlynntir en teldu skyldu sína að mótmæla og tefja fyrir vegna þess að þeir væru í stjórnarandstöðu.

Þetta eru slæm tíðindi. Sést hefur að vísu málþóf í þinginu sem engum tilgangi virðist þjóna. Þetta er hins vegar í fyrsta sinn sem ég heyri vitnisburð um að forysta stjórnarandstöðuflokka ætlist til þess að þingmenn þeirra viðhafi framferði af þessu tagi. Viðmælandi minn kvaðst að vísu ekki taka þátt í þessu sjálfur en félagar hans í þingflokknum gerðu það í stórum stíl. Stundum stæðu þingfundir miklu lengur en þörf væri á vegna þess að málþófsmenn misnotuðu málfrelsi sitt á þennan hátt.

Þeir þingmenn sem taka þátt í svona framferði ættu að skilja að þeir skaða trúverðugleika sinn með því. Það er eins og þeir haldi að almenningur sem fylgist með sé sauðheimskur og sjái ekki í gegnum ruglið. Það er mikill misskilningur. Það er ekki ólíklegt að fólkið í landinu missi trúna á heiðarleika þingmanna sem haga sér svona og taki síður mark á þeim þegar þeir segja eitthvað sem þeim sjálfum finnst skipta raunverulegu máli.

Ég ráðlegg þeim því að láta af þessum vinnubrögðum. Það er ekkert athugavert við að fallast á réttmæti þingmáls sem maður er hlynntur, þó að þingmaður eða ráðherra úr öðrum flokki flytji það. Með því hækka þeir bara í áliti en lækka ekki, eins og þeir virðast telja.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður