Það er stundum sérkennilegt að fylgjast með umræðum um viðfangsefni stjórnmála á Íslandi. Þessa dagana eru menn uppteknir af umræðum um aðildarumsókn að ESB og fyrir dyrum stendur að láta þjóðina greiða um það atkvæði, hvort halda eigi áfram viðræðum við sambandið um aðild íslenska ríkisins að því, en horfið var frá slíkum viðræðum fyrir meira en einum áratug. Margt ber á góma og ekki allt mjög skynsamlegt.

Í mínum huga eru meginatriði málsins þessi:

1. Orðið samningaviðræður hefur þá merkingu að tveir eða fleiri aðilar freisti þess að ná samkomulagi sín á milli um efnisatriði í lögskiptum sínum. Fullveldi þjóðar felur í sér stjórnskipulegt sjálfstæði, m. ö. o. að vald til að taka ákvarðanir sé hjá innlendum stofnunum og aðilum sem sæki valdið ekkert annað. Þetta felst efnislega í þessu hugtaki. Í umræðum hér á landi hefur því m.a. verið haldið fram að aðildin að ESB feli ekki í sér afsal á fullveldi okkar, þar sem aðrar þjóðir hafi gerst aðilar að þessu sambandi án þess að telja aðildina fela í sér takmörkun á fullveldi þeirra. Þetta er undarleg kenning. Fullveldi ríkis felst m.a. í því að viðkomandi ríki fari sjálft með æðsta vald í setningu laga innan þess. Hugtakið lýsir að efni til raunveruleika sem felst í þessu. Því verður ekki breytt, þó að aðrar þjóðir hafi viljað breyta því til þess að ekki verði unnt að telja þær hafa takmarkað fullveldi sitt þó að þær hafi að nokkru leyti framselt það til annarra ríkja eða ríkjasambanda.

2. Samningaviðræður fela það í sér að báðir samningsaðilar geti haft áhrif á efni samnings. Engar samningaviðræður í þessum skilningi hafa staðið yfir við ESB. Viðræður stóðu á sínum tíma um það hversu hratt við Íslendingar gætum lögleitt reglur ESB sem við höfum engin efnisleg áhrif á. Þetta hefur ekki breyst. Menn ættu ekki að gera því skóna að Evrópuríkið sé líklegt til að láta okkur 3-400 þúsund hræður í norðurhöfum hafa mikil áhrif á efni lagareglna sem þar gilda. Svari menn væntanlegri atkvæðagreiðslu með „jái“ hefur verið áætlað að þátttaka okkar í samningaviðræðunum muni kosta tæpa tvo milljarða króna.

3. Fyrir liggur að með aðild að sambandinu myndu Íslendingar missa yfirráðin yfir náttúruauðlindum landsins, þar með talið fiskimiðunum og náttúruvænum orkugjöfum.

4. Íslenska stjórnarskráin stendur því í vegi að við getum gerst aðilar að þessu sambandi. Það stafar af því að með aðild myndum við framselja fullveldi landsins umfram það sem stjórnarskráin leyfir. Stjórnarskránni má auðvitað breyta og veita heimildir til afsals á fullveldi ef vilji manna stendur til þess. Ærlegra væri að gera það áður en tekið er til við að semja um afsal fullveldisins.

Ég verð að játa að ég er persónulega á þeirri skoðun að við Íslendingar ættum að viðhalda fullveldi okkar. Sem fullvalda ríki hefur okkur tekist að eiga friðsamleg samskipti við aðrar þjóðir meðal annars á sviði viðskipta. Lífskjör á Íslandi eru betri en en þau eru í nær öllum öðrum ríkjum, þ.m.t. þeim sem eiga aðild að ESB. Þegar á heildina er litið fer bara nokkuð vel um okkur. Það er ekki víst að svo yrði áfram ef við yrðum útkjálkahérað í stórríki Evrópu.

Hvað ætli þjóðhetja okkar Íslendinga, Jón Sigurðsson, sem við höfum nefnt forseta, og fylgjendur hans myndu nú segja ef þeir væru á lífi?

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Kári Stefánsson er undarlegur maður. Hann berst gegn því að áfengi sé selt í verslunum sem það vilja selja. Fallast má það með honum að dómsmálaráðherra beri að fara að lögum, þ.m.t. lögum og dómsniðurstöðu sem hafa talið þessa sölu ólöglega eins og staðið hefur verið að henni. Það er reyndar frekar undarlegt að svo skuli vera því áfengi er selt á löglega hverju götuhorni hér á landi á veitingastöðum og í krám. Menn geta hvarvetna gengið inn á slíka sölustaði og keypt sér áfengi.

Afstaða Kára virðist helst ráðast af því að hann er sósíalisti sem er andvígur frjálsri athafnasemi einstaklinga. Dómsmálaráðherra ætti, öndvert við málflutning Kára, að bregðast við ástandinu með því að fella úr gildi allar hömlur á sölu þessarar neysluvöru. Hún er ekkert frábrugðin sölu á annarri vöru, þ.m.t. á stöðum sem, eins og að framan segir, selja hana hverjum sem vill kaupa. Viðhorf Kára helgast af forræðishyggju hans og er eins og ómur úr fortíðinni.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Í Morgunblaðinu í gær 8. júlí getur að líta tvær greinar sem virðast vera skrifaðar af yfirvegun og skynsemi. Í þeim lýsa Grímur Grímsson þingmaður og Sigurður Sigurðsson byggingarverkfræðingur þeirri skoðun að skynsamlegt sé fyrir þjóðina að fallast á tillöguna, sem borin verður undir atkvæði landsmanna í ágúst. Verði það gert muni þjóðin fá að vita hvaða kostir muni bjóðast henni í væntanlegu efni samnings um aðildina að Evrópusambandinu, sem Íslendingar geti samþykkt eða fellt í þjóðaratkvæðagreiðslu eftir að hann hefur verið gerður.

Efni þessara tveggja blaðagreina viðist vera skynsamlegt á ytra borði. Samt felur hún í sér að væntanleg drög að samningi muni óhjákvæmilega fela í sér efnisatriði sem við getum aldrei samþykkt. Nóg er að hlusta á stórgóða ræðu Ólafs Ragnars Grímssonar þar sem hann m.a. telur upp ýmis slík atriði sem sambandið muni aldrei geta látið eftir okkur. Meðal þess sem hann nefnir er að sambandið muni vitaskuld ekki geta boðið okkur áhrif á ákvarðanir þess í framtíðinni. Sýndi hann fram á að þessi áhrif okkar muni ekki geta orðið meiri en 0,1%. Í ræðunni nefnir hann fleiri atriði sem eru sama marki brennd.

Verði tillagan í ágúst samþykkt mun hún leiða til stórfelldra útgjalda íslenska ríkins við gerð samningsdraga við sambandið um aðild að því. Samkvæmt framansögðu munum við aldrei geta samþykkt efnisatriði sem Evrópusambandið hlýtur að setja sem skilyrði fyrir aðild okkar, nema menn t.d. haldi að okkur verði fengið áhrifavald í sambandinu langt fram yfir það sem unnt yrði að ákveða í réttu hlutfalli við stærð okkar í samanburði við stærð annarra þjóða. Í þessu myndi þá felast hreint framsal á fullveldi þjóðarinnar, þannig að myndum ekki lengur geta talist sjálfstæð þjóð. Ólafur lýsti í ræðu sinni baráttu sem við háðum til að öðlast fullveldi og þau ótrúlegu lífsgæði sem við höfum öðlast við heimtu þess. Því verður ekki trúað að þjóðin vilji afsala fullveldinu á þann hátt sem óhjákvæmilega myndi leiða af þessari samningsgerð.

Hvers vegna eigum við að eyða milljörðum króna í kostnað við að undirbúa samning sem við getum aldrei samþykkt?

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Enn ein snilldin frá Erni Arnarsyni heitnum.

REFUR

I.

Refurinn gerir gren í urð,
gengur út til veiða.
Oft er bágt og bjargarþurrð
í búi fram til heiða.

Flæmdur er hann á fjöllin einn.
Fátt er þar til bjarga.
Vininn á hann ekki neinn,
en andstæðinga marga.

Skeytir hann ei um boð né bann,
bítur fé í högum,
dræpur, hvar sem hittist hann,
að hunda og manna lögum.

II.

Mannúðin okkar manna
er mikil og dásamlig.
Við göngum svo langt í gæðum,
að guð má vara sig.

Við segjum að allt sem andar,
sé ættingjar guðs og manns.
Ef sjáum við fugla og fiska,
við finnum til skyldleikans.

Og fjölgunarráð eru fundin,
og friðunarlög eru sett,
en refurinn er sem áður
utan við lög og rétt.

Því hann er meðbiðill manna
til matarins. Það er nóg.
Og svo er hann ekki ætur,
sem út yfir tekur þó.

Við elskum allt, sem lifir,
ef okkur skilist gat,
að ef til vill gæti það orðið
á einhvern hátt að mat.

En það sem ei verður etið,
aldrei lagavernd fær.
Svo langt kemst mannúð manna,
sem matarvonin nær.

Ég hef ekki um ævidaga mína talið að ég ætti eftir að dást að ræðu sem Ólafur Ragnar Grímsson flytur um þjóðmál á Íslandi. Ég lét það eftir mér að hlusta núna á ræðu sem hann flutti á fundi andstæðinga ESB aðildar Íslands í gær mánudag. Þetta er frábær ræða. Ég skora á alla Íslendinga að hlusta á hana. Ræðuna má finna á heimasíðu Áfram Ísland.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Í Morgunblaðinu í dag er birt frétt um að Matvælastofnun (MAST) kunni að hafa afhent hryðjuverkasamtökum Watsons skýrslur sem veiti upplýsingar um staðsetningu hvalveiðibáta við landið. Þessi samtök hafa lýst yfir því að þau séu komin á miðin við Ísland til að fremja refsiverð brot á þeim útgerðum sem stunda hér hvalveiðar en heimildir til þeirra byggjast á íslenskum lögum. Hafa þessir ofstækismenn áður framið hryðjuverk hér á landi t.d. með því að sökkva hvalveiðibátum. Það er eins og fyrirsvarsmönnum MAST hafi vafist tunga um tönn þegar þeir hafa verið spurðir um réttmæti þessara upplýsinga. Þjóðin á tvímælalausan rétt til að fá þessar upplýsingar tafarlaust. Hafi þessi íslenska stofnun gert þetta ber stjórnvöldum að grípa í taumana. Verður ekki betur séð en skylt sé að víkja þeim starfsmönnum úr starfi sem beri ábyrgð á þessari háttsemi.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Ég stundaði laxveiðar um árabil og átti margar ánægjustundir með fjölskyldu minni við laxveiðar, sér í lagi við Svartá í Austur-Húnavatnssýslu sem ég tók á leigu ásamt fleirum í nokkur ár. Veiddir laxar voru drepnir og teknir með heim að veiðum loknum. Þessi háttur tíðkaðist í flestum ef ekki öllum laxveiðiám landsins.

Svo kom að því að í nafni náttúruverndar og til fjölgunar á löxum, var veiðimönnum gert að sleppa veiddum löxum aftur í ána.

Það gefur auga leið að veiddir laxar voru einatt særðir. Hjá því varð ekki komist, þó að í ljós kæmi að fjöldi þeirra dræpust og bærust særðir eða dauðir með straumi niður ána. Þá hætti ég veiðiskap. Ég gat ekki hugsað mér að sleppa út í ána fjölda laxa sem höfðu særst þegar þeir tóku agnið og voru dregnir að landi með þeim hamagangi sem oftast fylgdi þeim aðförum. Mér fannst ógeðfellt að særa þessi dýr og sleppa þeim síðan aftur í ána, oft til þess eins að eiga langdregna endurfundi við skapara sinn og mæta síðan þeim örlögum sem óhjákvæmileg voru.

Nú berast fréttir af því að laxveiði hafi snarminnkað í mörgum veiðiám, þrátt fyrir góðmennsku þeirra sem ekki vildu drepa þá eftir að þeir höfðu sætt gömlu aðferðinni við veiðarnar. Við mennirnir erum nefnilega svo góðir við dýrin, nema náttúrulega þau sem við drepum til að éta þau.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Muna menn eftir því að við valdatöku núverandi ríkisstjórnar gaf hún út yfirlýsingu um að sparað yrði í ríkisrekstri m.a. með því að skera niður kostnað við óþarfa embættismenn? Þá voru hæstaréttardómarar 9 talsins. Sá fjöldi átti rót að rekja til þess ástands sem hafði ríkt fyrir stofnun Landsréttar en fyrir liggur að starfsálag á hvern sitjandi dómara í Hæstarétti minnkaði við stofnun Landsréttar 2018 í ca. 20% af því sem verið hafði. Reyndar var málum svo háttað að fyrir breytinguna var Hæstiréttur að dæma í u.þ.b. 750 málum á ári. Við breytinguna fækkaði dæmdum málum niður í 20-60 mál á ári.

Þegar núverandi Landsréttur var stofnaður var dómurum við Hæstarétt einungis fækkað úr 9 í 7 þrátt fyrir ofangreindar staðreyndir, sem eru óumdeildar. Þeir höfðu verið 5 talsins mestan hluta 20. aldarinnar og var það meira en nóg til að sinna þeim málum sem dæma þurfti.

Núverandi ríkisstjórn sagðist hafa uppi fyrirætlanir um að spara í ríkisrekstri, m.a. með því að fækka starfsmönnum ríkisstofnana. Ég birti blaðagrein og lagði til að dómurum við Hæstarétt yrði fækkað úr 7 í 5. Þar voru sjónarmið mín rækilega rökstudd. Ekki var liðinn sólarhringur frá myndun stjórnarinnar þegar Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra birtist í fjölmiðlum til að segja að ekki kæmi til greina að fækka dómurum Hæstaréttar. Öllum var ljóst að þessi afstaða átt rót að rekja til þrýstings frá dómurunum sjálfum. Við skulum hafa í huga að fækkun dómaranna úr 7 í 5 myndi minnka möguleika lögfræðinga til að fá skipun í réttinn á næstu árum, þ.m.t. Þorbjargar Sigríðar.

Ég vakti athygli á að Þorbjörg hafði um áratuga skeið starfað í dómskerfinu, lengst af sem saksóknari. Hún er því innvígð í lögfræðingahópinn sem þar vill öllu ráða, sbr. ummæli Benedikts Bogasonar forseta Hæstaréttar þegar hann var spurður um tillögur mínar.

Fyrir liggur að fækkunin í réttinum myndi spara ríkissjóði háar fjárhæðir næstu árin. Það var hins vegar í þessu tilviki engin áhugi að nota upplagt tækifæri til að spara útgjöld. Ég skrifaði pistil þar sem bent var á þetta. Og núna koma fram upplýsingar um að dómararnir sinni umfangsmiklum öðrum störfum en dómsstörfunum í þágu ríkisins og þiggja fyrir það há viðbótarlaun. Hafa sumir þeirra meira að segja verið settir í störf hjá stofnunum ríkisins, sem þeim ber að sinna auk dómsstarfanna. Forseti réttarins hefur t.d. verið settur sem prófessor við lagadeild Háskóla Íslands. Dómarar við réttinn höfðu lengst af verið 5 á fyrstu áratugum í starfsemi hans, en hann hafði tekið til starfa á árinu 1918. Þá þótti við hæfi að þeir sinntu ekki öðrum störfum en dómsstörfunum. Þetta er einfalt dæmi um spillinguna í rekstri ríkisins. Ráðandi stjórnmálamenn eru svo aumir að þeir láta hagsmuni starfsmanna stjórna sér en ekki hagsmuni þjóðarinnar. Dæmigert Ísland.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Fyrir nokkrum dögum birti ég á fasbókarsíðu minni kvæðið „Þá var ég ungur“ eftir snilldarskáldið Örn Arnarson. Margir brugðust við og létu í ljós aðdáun á þessu fallega kvæði. Það birtist fyrst í síðustu útgáfu ljóðabókarinnar Illgresi sem út kom rétt fyrir andlát Arnar árið 1942.

Sú dýrmæta bók hefur inni að halda mörg önnur frábær kvæði eftir Örn. Hér kemur eitt þeirra „Úr eftirmælum“:

——-

Hefur göngu æskan ör
árla lífs á degi,
sýnist ævin unaðsför
eftir sléttum vegi,
skilur ei, að kuldakjör
koma á daginn megi.
Haustsins þungu kröm og kör
Kennir vorið eigi.

Þreyta merkir hár og hár
Hvítt er líður vorið.
Sljóvgar auga tár og tár.
Tæmist æskuþorið.
Allir hljóta sár og sár,
svo að þyngir sporið.
Leggst við baggann ár og ár,
uns menn fá ei borið.

Mörgum þykir vel sé veitt,
vinnist gullið bjarta,
láta í búksorg ævi eytt,
ágirndinni skarta.
En þeir flytja ekki neitt
yfir djúpið svarta.
Þangað fylgir aðeins eitt:
ást frá vinarhjarta.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Er ekki ráð að mannfólkið beini stundum huganum að raunverulegum gildum í lífinu, fremur en að vera upptekið af þrasi daganna sem oftar en ekki snýst um hégóma og tildur en ekki það sem skiptir það mestu máli þegar allt kemur til alls?

Sá sem skrifar þessar línur hefur lengi verið þeirrar skoðunar að traustasta samband í mannheimi, sem sjaldan brestur, sé samband móður og barns. Þegar ég og faðir minn sátum á kenderíi saman fyrir mörgum áratugum fórum við gjarnan með ljóð. Ljóðabókin Illgresi eftir Örn Arnarson var í uppáhaldi hjá okkur. Þar er margar ljóðaperlur að finna. Ein þeirra var í sérstöku uppáhaldi okkar. Ég held við höfum verið sammála um að fegurra ljóð hefði ekki verið samið á Íslandi. Hvað finnst þér lesandi góður?

Mamma var fædd 3. júní 1923. Pabbi dó 3. júní 1979. Þessi dagur hefur því alltaf átt sérstakt sæti hjá mér.

Skyggnumst aðeins um sviðið.

——-

Hinn 12. desember 1884 ól Ingveldur Sigurðardóttir, þá 34 ára, son. Þetta gerðist á bænum Kverkártungu á Langanesströnd. Drengurinn var sjöunda barn hennar og eiginmannsins Stefáns Árnasonar. Hjónin bjuggu við lítil efni. Á harðindaárunum eftir 1880 svarf að þeim og þurftu þau snemma árs 1887 að bregða búi sakir fátæktar. Þau réðust sem vinnuhjú að Miðfirði. Eldri börnin urðu þau að láta frá sér en héldu drengnum. Hann hét Magnús. Stefán drukknaði vorið 1887 í Miðfjarðará þegar Magnús litli var tveggja ára gamall. Eftir það var hann í umsjá móður sinnar, sem varð nokkrum árum síðar bústýra á Þorvaldsstöðum í Miðfirði. Drengurinn þótti pasturslítill og var talinn latur til vinnu. Eina skjólið hans var móðirin sem unni honum og annaðist um hann í hörðum heiminum. Var hann hjá henni allt til þess að hann hélt til Reykjavíkur til náms um tvítugt.

Ingveldur andaðist vorið1925. Líklega hefur henni þá ekki hugkvæmst að hún ætti eftir að lifa um ókomna tíð í hjarta þjóðarinnar sem táknmynd þess bands milli einstaklinga sem ekkert fær grandað, og verða þar í reynd ódauðleg.

Magnús sonur hennar fékkst við kveðskap og kom yfirlætislaus ljóðabók hans Illgresi fyrst út á árinu 1924. Hann orti undir skáldanafninu Örn Arnarson. Það ódauðlega ljóð sem hann orti til móður sinnar varð ekki til fyrr en degi var tekið að halla í lífi hans sjálfs, en Magnús andaðist 1942. Það ár kom út ný útgáfa af Illgresi og var þar fyrst birt ljóðið „Þá var ég ungur“.

Þetta ljóð er snilldarverk. Efni þess þarf ekki að lýsa. Það talar fyrir sig sjálft.

——-

Hreppsómaga-hnokki
hírðist inni á palli,
ljós á húð og hár.
Steig hjá lágum stokki
stuttur brókarlalli,
var svo vinafár.
Líf hans var til fárra fiska metið.
Furðanlegt, hvað strákurinn gat étið.
Þú varst líknin, móðir mín,
og mildin þín
studdi mig fyrsta fetið.

Mér varð margt að tárum,
margt þó vekti kæti
og hopp á hæli og tám.
Þá var ég ungur að árum.
En þau bölvuð læti,
rumdi ellin rám.
Það var eins og enginn trúa vildi,
að annað mat í barnsins heimi gildi.
Flúði ég til þín, móðir mín,
því mildin þín
grát og gleði skildi.

Lonta í lækjar hyli,
lóan úti í mónum,
grasið grænt um svörð,
fiskifluga á þili,
fuglarnir á sjónum,
himinn, haf og jörð –
öll sú dásemd augu barnsins seiddi.
Ótal getum fávís hugur leiddi.
Spurði ég þig móðir mín,
og mildin þín,
allar gátur greiddi.

Út við ystu sundin
ást til hafsins felldi
undi lengstum einn,
leik og leiðslu bundinn.
Lúinn heim að kveldi
labbar lítill sveinn.
Það var svo ljúft, því lýsir engin tunga,
af litlum herðum tókstu dagsins þunga.
Hvarf ég til þín móðir mín,
og mildin þín
svæfði soninn unga.

Verki skyldu valda
veikar barnahendur.
Annir kölluðu að.
Hugurinn kaus að halda
heim á draumalendur,
gleymdi stund og stað.
„Nóg er letin, áhuginn er enginn“.
Ungir og gamlir tóku í sama strenginn,
allir nema móðir mín,
því mildin þín
þekkti dreymna drenginn.

Heyrði ég í hljóði
hljóma í svefni og vöku
eitthvert undralag.
Leitaði að ljóði,
lærði að smíða stöku
og kveða kíminn brag.
Ekki jók það álit mitt né hróður.
Engum þótti kveðskapurinn góður.
Þú varst skjólið, móðir mín,
því mildin þín
vermdi þann veika gróður.

Lífsins kynngi kallar.
Kolbítarnir rísa
upp úr öskustó.
Opnast gáttir allar,
óskastjörnur lýsa
leið um lönd og sjó.
Suma skorti verjur og vopn að hæfi,
þótt veganestið móðurhjartað gæfi.
Hvarf ég frá þér móðir mín,
en mildin þín
fylgdi mér alla ævi.

Nú er ég aldinn að árum.
Um sig meinin grafa.
Senn er sólarlag.
Svíður í gömlum sárum.
Samt er gaman að hafa
lifað svo langan dag.
Er syrtir af nótt, til sængur er mál að ganga,
sæt mun hvíldin eftir vegferð stranga
þá vildi ég móðir mín,
að mildin þín
svæfði mig svefninum langa.

——-

Magnús Stefánsson hlaut ekki mikinn veraldlegan frama meðan hann lifði. Nafn hans mun hins vegar lifa með ljóðum hans um ókomna tíð. Og Ingveldur Sigurðardóttir mun lifa sem táknmynd þeirra tengsla mannlífsins sem aldrei bregðast.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur