I.
Ég hef verið hvattur til að birta hér á fasbókinni nokkra pistla þar sem ég leitast við að gera grein fyrir hugmyndum mínum um grundvöll þjóðfélagsins sem ég tel mig hafa reynt að beita í lífi mínu. Birtist sá fyrsti hér á eftir en hinir á næstu dögum.
Þegar ég komst á fullorðinsár fór ég að leggja mig eftir hugmyndafræði í stjórnmálunum. Málin þróuðust með þeim hætti að ég taldi frelsi einstaklinga með ríka ábyrgð á eigin lífi eiga að vera sú undirstaða sem skipulag þjóðfélagsins byggðist á. Þegar ég horfi til baka skynja ég það svo að árin 1967–1972 hafi ég smám saman öðlast þá sannfæringu um meginatriði í stjórnmálum sem ég hef haldið síðan og reynt að lifa eftir.
Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, sem haldinn var snemma árs 1971, flutti ég erindi sem nefndist „Dreifing valds og efling frjálshyggju.“ Erindið var síðan birt í Morgunblaðinu í dálkinum „Umhorf“, sem Samband ungra sjálfstæðismanna sá um. Þarna var að finna eindreginn boðskap um frelsi einstaklinga og ábyrgð og man ég að erindið féll áheyrendum vel í geð. Á þessum fundi var ég inntur eftir því hvort ég vildi gefa kost á mér við kosningu í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins. Ég hafnaði því. Ég held að á þessum tíma hafi sú hugsun fest rætur í huga mínum að ég vildi fremur verja kröftum mínum til starfa á vettvangi lögfræðinnar en stjórnmálanna.
Í baksýnisspeglinum finnst mér eins og að með þessari afstöðu á landsfundinum 1971 hafi stefnan að því er snerti starfssvið mitt verið mótuð. Þó að kannski hafi ekki legið djúpar hugsanir að baki er ég viss um það núna að ákvörðun mín hafi verið mér farsæl og raunar grundvöllur að þeirri lífsfyllingu sem ég tel mig hafa orðið svo gæfusaman að njóta á starfsferli mínum.
II.
Ég átta mig á því nú að lífsviðhorf mín voru tekin að mótast með ákveðnum hætti á 8. áratug síðustu aldar. Í endurminningu minni skipti miklu máli, fyrir grundvöllinn sem mótaðist á þessum árum í huga mínum, erindi sem ég flutti á árinu 1972 á hugsjónafundi hjá Heimdalli. Áheyrendur voru innan við 10 talsins, ef ég man rétt. Erindið kallaði ég „Lýðræði tryggir persónulegt frumkvæði“ og var það birt í Vöku, blaði lýðræðissinnaðra stúdenta, í desember 1972. Ég man að ég las allmikið í ritum um stjórnmálaheimspeki við undirbúning þessa erindis. Þegar ég les erindið núna er ekki laust við að mér finnist það svolítið ungæðislegt á köflum en hugsunin er heiðarleg og hrein. Meginboðskapurinn er sá að þær grunnhugmyndir sem standa að baki lýðræðislegu stjórnkerfi eigi líka við í daglegu lífi manna. Þeir eigi þannig ekki aðeins að fá aðild að landsstjórninni með kosningarétti sínum heldur einnig að fá að ráða eigin málefnum í ríkum mæli. Í endurminningunni finnst mér að vinnan við þetta erindi hafi skipt máli fyrir myndun þeirra skoðana sem ég síðan hef haft í stjórnmálum og raunar um æskilega hætti í daglegu lífi manna. Niðurstaðan er líklega sú að enginn þeirra örfáu sem á hlýddu man neitt af því sem sagt var, einungis sá sem talaði. Ég held að málum sé oft svona farið. Til dæmis græddi ég sjálfur mikið á því að kenna við háskólana og fólst það ekki síst í þeirri vinnu sem ég lagði í undirbúninginn. Vonandi hefur eitthvað líka setið eftir hjá nemendunum. Kennsla hefur þó að mínu mati fyrst og fremst þann tilgang að vekja áhuga nemenda á viðfangsefninu þannig að þeir verði tilbúnir til að leggja sig sjálfir eftir námsefninu.
III.
Ég hef oft hugleitt hversu mikils virði það er fyrir menn að hafa það sem við stundum köllum lífsskoðun. Þá á ég við afstöðu til lífsins sem ræðst af grunnhugmyndum um hvað sé skynsamlegt og leiði til besta velfarnaðar í lífi einstaklinga en þó kannski umfram allt hvað teljist vera rétt og rangt út frá málefnalegum sjónarmiðum eingöngu og þeim siðferðislegu og lagalegu viðhorfum sem viðkomandi hefur. Þegar tekin er afstaða til mála verða menn að skilja að hagsmunir, sem þeir sjálfir kunna að hafa eða hafa samúð með, mega ekki valda frávikum frá því sem rétt er samkvæmt þeim meginsjónarmiðum sem þeir hafa tileinkað sér og sett í öndvegi í lífi sínu.
Í skáldsögunni Undirstaðan, eftir þann merka höfund Ayn Rand, ræða tvö tíu ára börn saman um ætlunarverk sín í lífinu. Annað þeirra, drengur, svaraði spurningu um hvað hann ætlaði að gera með orðunum „það sem er rétt.“ Ekki flókið. Þó að við tileinkum okkur þetta viðhorf þurfum við samt að skilja að engin trygging er fyrir því að við höfum alltaf rétt fyrir okkur. Og við verðum líka jafnan að vera tilbúin til að skipta um skoðun ef nýjar upplýsingar eða röksemdir birtast okkur. Þó að engin trygging sé fyrir því að við höfum alltaf rétt fyrir okkur gerir það samt ekkert til svo lengi sem við reynum af einlægum huga að taka þá afstöðu sem best er. Meira verður ekki krafist af okkur. Og það sem mestu máli skiptir, við getum sjálf ekki krafist meira af okkur sjálfum. Hafi maður breytt rétt, eftir bestu samvisku, getur enginn gert manni neitt. Maður getur staðið aleinn gagnvart málæði, hávaða og fordæmingum án þess að slíkt hreyfi við manni, aðeins ef maður hefur hlýtt kalli samvisku sinnar og gert það sem fólst í svari drengsins í sögu Ayn Rand, „það sem er rétt“ — og þá eins og maður hefur metið það sjálfur eftir að hafa reynt að taka tillit til alls sem máli skiptir.
Ég hef alltaf haldið upp á orð Abrahams Lincolns lögfræðings í Notes for a Law Lecture frá 1850 en Abraham þessi gegndi, eins og menn vita, embætti forseta Bandaríkjanna nokkrum árum síðar. Orð hans hljóða svo í þýðingu minni: „Reynið alltaf að vera heiðarleg, og ef þú getur ekki að eigin dómi verið heiðarlegur í starfi þínu lögfræðingur, vertu þá heiðarlegur við að gera eitthvað annað.“
IV.
Setjum okkur í svolítið hátíðlegar stellingar og veltum fyrir okkur grundvellinum fyrir því samfélagi sem við öll erum í við annað fólk. Erum við ekki sjálf grunneiningin? Við höfum auðvitað aldrei verið beðin um að semja okkur inn í samfélag við aðra. Flest teljum við samt að okkur beri siðferðileg skylda til þátttöku í slíku samfélagi. Ástæðan er nábýlið við aðra og óhjákvæmileg sameiginleg viðfangsefni okkar og þeirra.
Þess vegna beygjum við okkur flest undir að teljast þátttakendur í sameiginlegu skipulagi með öðru fólki. Þetta skipulag hefur mótast með ýmsum hætti, til dæmis hafa orðið til einingar sem samanstanda af þeim einstaklingum sem byggja ákveðin og skilgreind landsvæði. Þeir mynda saman svokölluð þjóðríki og setja sér reglur um sambúð sína innan endimarka þess. Við gerum fæst miklar athugasemdir við þetta.
Meginhugmyndin hlýtur samt að vera sú að einstaklingurinn sé grunneiningin í slíku samfélagi. Hann verður ekki til fyrir samfélagið, heldur verður samfélagið til vegna hans og annarra einstaklinga sem þar er að finna. Hlutverk þess getur aldrei orðið að drottna yfir honum. Það hefur miklu fremur því hlutverki að gegna að vernda réttindi hans fyrir ásókn annarra. Þessi hugsun mótar þýðingarmikil grunnviðhorf í stjórnskipun okkar og lögum. Til dæmis er það almenn meginregla í okkar réttarkerfi að frelsi manna til orða og athafna eigi helst ekki að takmarkast af öðru en réttindum annarra. Við teljum líka þá meginreglu gilda að setta lagaheimild þurfi til að skerða frelsi einstaklinga og jafnvel að slík heimild dugi ekki til ef skert eru réttindi sem njóta ríkari verndar samkvæmt sérstökum ákvæðum sem við höfum sett í stjórnarskrá okkar þar að lútandi. Ég tel að miklu máli skipti fyrir þá sem starfa að úrlausn mála í réttarkerfinu að átta sig vel á þessum hugmyndagrundvelli stjórnskipunarinnar.
V.
Sérstök ástæða til að nefna þátt, sem að mínum dómi er óaðskiljanlegur hluti af þeirri lífsskoðun sem ég hef lýst í síðustu pistlum: virðing fyrir öðru fólki og skilyrðislaus viðurkenning á rétti þess til að haga eigin lífi á þann hátt sem það sjálft kýs, eins lengi og það skaðar ekki aðra. Mannfólkið er fjölbreytilegt og einstakir menn hafa mismunandi kenndir, hvatir og langanir í lífinu. Allir eiga þar að mínum dómi sama rétt. Ekkert okkar hefur heimild til að sitja yfir hlut annarra með því að bjóða og banna, eins og svo margir vilja sífellt gera. Sumir vilja flokka mannfólkið eftir þjóðerni, litarhætti, trúarbrögðum, kynferði, kynhneigð, gáfum eða hverju því öðru sem greinir einn mann frá öðrum og láta menn njóta misjafns réttar eftir því hverjum þessara „flokka“ þeir tilheyra. Til þess hafa menn ekki heimild af þeirri einföldu ástæðu að einn á ekki að ráða neinu um einkahagi annars. Svo einfalt er það.
Að auki er annar eiginleiki sem oft skiptir sköpum í samskiptum milli manna af því hann er nauðsynlegur til að geta viðhaldið góðum tengslum og vináttu. Þetta er hæfileikinn til að geta beðist afsökunar. Enginn maður kemst hjá því að segja einhvern tíma eða gera eitthvað sem meiðir eða særir annan, jafnvel góðan vin. Hafi maður gert þetta og síðan komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið farið fram af fullri sanngirni gagnvart þeim sem orðum var beint að, tilheyrir það að mínum dómi siðferðislegri skyldu að biðja viðkomandi afsökunar.
VI.
Stundum hef ég verið of fljótur til að beina skeytum að öðrum án þess að sýna nauðsynlega sanngirni. Ég tel mig í slíkum tilvikum oftast hafa reynt að bæta ráð mitt, ræða málið við þann sem í hlut á og biðja hann afsökunar á frumhlaupinu. Það er regla frekar en undantekning að hrein samskipti af þessu tagi treysti vináttu og gott samband milli manna fremur en að spilla því. Ég hef líka orðið vitni að því að skorturinn á þessum hæfileika hefur leitt af sér sambandsleysi og jafnvel vinslit, sem auðveldlega mátti komast hjá. Auðmýkt er nauðsynleg í samskiptum við aðra.
Að mínu áliti skiptir það sköpum fyrir velferð og hamingju manna að njóta frelsis til að stjórna eigin lífi og taka ákvarðanir um hagi sjálfs sín. Þessu verður að fylgja ábyrgð þess manns sjálfs sem í hlut á. Það er lykilatriði. Í samfélagi mannanna er auðvelt að greina alls kyns vandamál, sem einstaklingar og hópar þeirra eiga við að stríða. Úrræði margra felast í að vilja taka á vandanum með opinberum afskiptum og forsjá sem fela í sér skerðingu á athafnafrelsi borgara almennt og krefst skattheimtu og þeirra takmarkana á sjálfsforræði borgara sem henni fylgir. Settar eru boð- og bannreglur um alls kyns mannlega breytni og refsing lögð við ef menn fylgja ekki hinni opinberu forskrift. Stundum er eftirlitsstofnunum hins opinbera komið á fót til að gæta að því að menn fari eftir fyrirmælum og tryggja að þeir óhlýðnu verði lögsóttir. Þá eru tíðum settar lagareglur sem fela í sér beinan eða óbeinan tilflutning fjármuna á milli borgaranna. Þessi viðhorf eiga ekki rétt á sér að mínum dómi.
Jón steinar Gunnlaugsson lögfræðingur