Þórður Gunnarsson lögfræðingur andaðist á Landspítalanum í Fossvogi 17. janúar s.l. Verður hann til moldar borinn núna á föstudaginn 6. febrúar.

Þórður var merkur lögfræðingur sem lét sig stjórnskipan landsins miklu varða. Hann starfaði sem málflutningsmaður og héraðsdómari á árunum fyrir 2002, en þá tókst hann á hendur mikið framfaramál, sem fólst í því að setja á stofn lagadeild við Háskólann í Reykjavík (HR). Var hann fyrsti forseti deildarinnar og gegndi því starfi fram til ársins 2011. Segja má að með stofnun lagadeildarinnar hafi Þórður og samstarfsmenn hans lyft grettistaki í kennslu í lögfræði hér á landi. Var ég svo gæfusamur að fá að taka þátt í þessu starfi fyrstu tvö árin í starfsemi deildarinnar, árin 2002 til 2004, en það ár var ég skipaður í dómaraembætti við Hæstarétt Íslands.

Svo stóð á að verulegir annmarkar höfðu verið á lagakennslu við Háskóla Íslands(HÍ). Skipti þar mestu máli kennsla í því að dómstólar í landinu hefðu auk dómstarfanna því verki að sinna að setja landinu ný lög með dómum sínum. Þannig sagði orðrétt í kennsluriti aðalkennarans í réttarheimildum: „Viðurkennt er að dómsvaldið eigi að vera sjálfstætt og því mega dómstólar aldrei verða ambátt löggjafans. En þetta hefur enga merkingu nema dómstólar hafi sjálfstæðar valdheimildir nokkurn veginn til jafns við löggjafann til að móta reglur sjálfstætt eða að minnsta kosti til aðhalds og mótvægis.“

Á Íslandi hefur ríkt sú lýðræðilega skipan að Alþingi setji lögin og handhafar framkvæmdavaldsins sjái um framkvæmd þeirra. Skipan Alþingis er ákveðin í almennum kosningum sem síðan ákveður hverjir skuli skipa ríkisstjórn sem fer með framkvæmdarvaldið. Þessir tveir handhafar ríkisvalds eru því báðir lýðræðislega skipaðir, þ.e. sækja vald sitt til almennings, Alþingi í beinum kosningum en ríkisstjórnin til Alþingis. Þriðji valdþátturinn er í höndum dómstólanna sem dæma um ágreiningsmál sem rísa við beitingu settra laga og annarra réttarheimilda í landinu. Um starf þeirra segir svo í upphafsákvæði 61. gr. stjórnarskrárinnar: „Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.“ Þeir sækja því ekki vald sitt til almennings eins og handhafar hinna valdþáttanna tveggja, enda eru þeir skipaðir af handhöfum framkvæmdarvaldsins til starfsloka og þurfa aldrei að bera störf sín undir almenna kjósendur í landinu.

Við kennslu í lögfræði við HR hefur verið fylgt þessari lögmæltu verkaskiptingu milli handhafa ríkisvaldsins í landinu. Með stofnun lagadeildar við þann skóla var horfið frá þeirri undarlegu skipan sem kennd var í HÍ, að dómstólar færu með lagasetningarvald og tækjust á við Alþingi um meðferð þess. Það fólst því mikil og nauðsynleg breyting á kennslu um skipan ríkisvaldsins í stofnun lagadeildarinnar við HR. Mestan heiður af þessu átti Þórður Gunnarsson sem stofnaði deildina og lagði grunninn að starfsemi hennar.

Því má skjóta hér inn að prófessorum við lagadeild HÍ líkaði ekki sú þýðingarmikla breyting sem framan er lýst og lögleidd var með stofnun HR. Börðust þeir gegn því að sá skóli fengi að útskrifa lögfræðinga sem hefðu embættisgengi hjá ríkisvaldinu, m.ö.o. heimild til að gegna störfum sem málflytjendur og dómarar. Lögðu þeir til að settum lögum yrði ekki breytt í þá átt að lagadeild HR hefði samskonar heimild og HÍ til að útskrifa lögfræðinga með embættisgengi. Vildu þeir takmarka starfssvið lagadeildar HR með þessum hætti. Skrifuðu forsvarsmenn lagadeildar HÍ blaðagreinar til stuðnings þessum sjónarmiðum. Virtust þeir telja að með fullri réttarstöðu lagadeildar HR væri vegið að starfsemi lagadeildar HÍ. Niðurstaðan af þessari kjánalegu hagsmunagæslu þeirra fólst svo í því að Alþingi varð ekki við þessum kröfum og hefur lagadeild HR því frá upphafi haft fullgilda heimild til að útskrifa nemendur með heimild til að starfa sem málflytjendur og taka skipan í embætti dómara.

Enginn efast um það lengur að starfsemi lagadeildar HR kom eins og heilbrigður stormsveipur inn í kennsluhætti á lögfræði í landinu. Telja reyndar flestir að þessi starfsemi hafi líka haft heillavænleg áhrif á lögfræðikennslu við HÍ. Þökk sé Þórði Gunnarssyni og samstarfsmönnum hans við HR.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Almenningi hefur borist vitneskja um alvarlega afbrotastarfsemi uppá síðkastið. M.a. var upplýst að nýkjörinn alþingismaður hafi látið sér detta í hug fyrir 13 árum að sækja vændiskonu heim til að svala með henni þörfum sínum. Komst hann inn í andyrið á fjölbýlishúsinu sem konan bjó í en skorti kjark til að hringja á dyrabjöllu konunnar. Er þetta talið vera brot á siðareglum rétttrúnaðarsinna og varða afsögn af þingmennsku.

Þá hefur komið í ljós nýverið að starfsmaður í kjötvinnslu hafi upp úr aldamótum látið sér detta í hug að taka lambalæri með sér úr vinnunni og eta það heima hjá sér. Ekkert varð úr þessu þar sem móðir hans bauð honum í mat þennan dag. Er þetta talið varða við reglur bænda um meðferð sláturhúsa á kindakjöti og viðurlög mannsins verið ákveðin með þvingun til fiskáts í heila viku.

Þá hefur verið upplýst að starfandi bankastjóri hafi stuttu fyrir hrunið mikla árið 2008 látið sér detta í hug að taka nokkra seðla úr kassa gjaldkerans og nota féð til að kaupa sér rjómaís. Ekkert varð úr þessu þar sem eiginkona mannsins taldi að hann myndi fitna af því að eta ísinn. Hugdetta mannsins um þetta varðaði missi á bankastjórastöðunni og fluttist maðurinn þá í gjaldkerastarfið.

Þessi alvarlega afbrotastarfsemi í landinu hefur hefur að undanförnu valdið slíku annríki hjá rannsóknarlögreglunni að starfsmenn hannar eru fjarri því að ná að sinna störfum sínum. Hefur dómsmálaráðherra óskað eftir aukafjárveitingu til að geta staðið undir kostnaði við refsiovörsluna. Bendir allt til þess að orðið verði við kröfunum um þetta til að reyna að ná höndum yfir afbrotin.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Kynferðisbrot reynast dómstólum oft erfið í meðförum. Í þeim felst inngrip í líf brotaþola sem árásarmaður hefur engan rétt til. Engin áhöld eru um að fyrir slík brot ber að refsa.

Í íslenskum rétti, eins og í rétti allra annarra ríkja sem skyld eru okkur að menningu og lögum, er í refsirétti höfð í heiðri regla sem við öll könnumst við, reglan um sakleysi þar til sekt sannast. Í henni felst að við viljum frekar taka áhættuna á að sekur maður sleppi en að saklausum sé refsað. Það getur eyðilegt líf manns að verða dæmdur fyrir glæp sem hann ekki hefur framið. Slíkt viljum við flest umfram allt forðast.

Erfið sönnunarstaða

Líklega er sönnunarstaðan um sekt ekki jafnerfið í neinum brotaflokki eins og í flokki kynferðisbrota. Þetta stafar af því að kynmök, þar sem báðir aðilar eru samþykkir, er eðlilegur þáttur í mannlífinu. Ef annar aðilinn er sakaður um að hafa þvingað hinn til kynmaka en heldur því fram að mökin hafi farið fram að vilja beggja, vandast málið. Vera kann að sönnunargögnum sé til að dreifa um ofbeldið, þó að sakborningur neiti sök sinni. Séu þau nægileg til að upphefja vafa um sökina ber auðvitað að telja brotið hafa verið framið og kveða á um refsingu hins sakaða manns. Ef á hinn bóginn, eins og algengt er, að orð standi á móti orði og ekki er unnt að færa fram sönnunargögn um sökina, verður að sýkna. Vera kann að sá sem sýknaður er hafi framið brotið þó að sökin hafi ekki sannast. Sé það raunin er vitaskuld slæmt að hann skuli sleppa. Það eru hins vegar útgjöld sem við verðum að greiða í þágu þess markmiðs sem við flest viljum hafa í heiðri, að refsa ekki þeim sem er saklaus af glæp.

Sanna þarf sökina

Svo er annað einkenni á þessum flokki afbrota sem gerir hann oft frábrugðinn öðrum, en það er staða brotaþola. Yfirleitt finnst þeim sem kæra svona brot að þeir eigi persónulega mikið í húfi um að sakfellt sé. Það er vel skiljanlegt. Þessi aðstaða getur samt ekki að réttum lögum valdið því að slakað sé á kröfum um sönnun brots. Þetta verða menn að skilja. Hversu mjög sem þeir vilja fremur trúa kæranda en hinum sakaða, þá geta stofnanir réttarríkisins ekki beitt slíkum viðmiðunum. Það verður einfaldlega að sanna sökina þannig að hún sé hafin yfir skynsamlegan vafa. Þá verða menn að muna að ekki er nægilegt að sanna að mök hafi átt sér stað, heldur verður líka að gera kröfu til þess að hinum sakaða hafi mátt vera ljóst að hinn aðilinn hafi verið þeim andsnúinn.

Saklausir fangelsaðir?

Stundum virðist mega ráða af umræðum samfélagsins um þennan málaflokk að konur séu líklegri en karlar til að sakfella karlmenn sem sakaðir eru um að hafa nauðgað konu. Fjölga þurfi konum í dómarastétt til að fjölga sakfellingum! Þetta er undarlegur málflutningur og vonandi er ekkert til í honum, jafnvel þó að fræðimenn í refsirétti hafi heyrst halda þessu fram. Því veldur þá áreiðanlega einhvers konar jafnvægisleysi og hughrif frá fólki sem fer fram með málflutning í þessa veru. Dómari er dómari og hefur sömu starfsskyldur hvort sem hann er karl eða kona. Ég fullyrði líka og þykist hafa reynslu því til stuðnings, að karlmenn eru ekki síður en konur viljugir til að refsa ofbeldismönnum ef sök þeirra er sönnuð, hvort sem er í þessum málaflokki eða öðrum. Ég reyndar þekki til dómsmála í þessum flokki þar sem sakborningi hefur verið refsað (af karlkynsdómurum) þó að öllum sem um þinguðu hafi átt að vera ljóst að sökin hafi verið ósönnuð. Þar geta setið á sakarbekk ungir menn, sem verða þá að sæta þeim örlögum að sitja í fangelsi þó að allt eins sé líklegt að þeir hafi engan glæp framið. Slíkir hættir geta eyðilegt líf manna algerlega að ófyrirsynju. Þeir sem hæst hrópa um sakfellingar ættu að leiða hugann að örlögum slíkra manna.

Hvað hefur sannast?

Flestir dómarar eru sér vel meðvitaðir um að verkefni þeirra er ekki að svara því hvað gerst hafi í raun og veru í þeim tilvikum sem fyrir þá eru lögð. Oft er alls ekki unnt að svara spurningu um þetta, nema vera þá gæddur einhvers konar guðlegu innsæi. Ég þekki engan dómara sem hefur yfir henni að ráða og hefði sjálfur beðist lausnar frá starfi sem dómari sama dag og slík krafa hefði verið gerð til mín. Spurningin sem dómarinn þarf að svara er miklu einfaldari: Hvað hefur sannast lögfullri sönnun í málinu sem ég hef fyrir framan mig um sök hins sakaða manns? Þetta verkefni er af mannlegum toga og gerir starfandi dómurum fært að gegna störfum sínum.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Þekktur dómari við Hæstarétt Bandaríkjanna lét eitt sinn orð falla eitthvað á þá leið að það væru ekki aðilar dómsmálsins sem til meðferðar væri hverju sinni sem skiptu mestu máli fyrir verk hæstaréttarins. Úrlausn hans varðaði réttarkerfið í heild og þar með talið sambærilega hagsmuni allra annarra sem við það búa í nútíð og framtíð, þó að þeirra hagsmunir væru ekki að sinni til meðferðar fyrir dómi. Þessi orð lýsa eðli starfa hins fordæmisskapandi dómstóls. Lögskýringar hans hafa almennt gildi fyrir réttarkerfið sem hann starfar í.

Öll réttarkerfi, sem vilja standa undir nafni, þurfa á slíkum dómstól að halda; dómstól sem tekur til landsins alls (eða þess réttarsvæðis sem hann starfar í) og er öðrum dómstólum æðri að því leyti að hann hefur vald til að endurskoða dóma þeirra. Slíkur dómstóll stuðlar að samræmi í lagaframkvæmd, en það er einmitt grunnforsenda í réttarríkjum að almennar reglur, sem eru þær sömu fyrir alla, gildi um sambærileg atvik. Á Íslandi á Hæstiréttur að gegna þessu hlutverki.

Hvað felst í því að dómur er talinn hafa gildi sem fordæmi? Um þetta hefur margt verið skrifað og skrafað, meðal annars um hvort fordæmi teljist til bindandi réttarheimilda. Um þetta hef ég fjallað í bókinni Um fordæmi og valdmörk dómstóla, sem kom út 2003. Umræður um þetta leiði ég hjá mér að sinni en segi bara að mitt svar við spurningunni sé á þá leið að í fordæmi felist fyrirheit um að úr sambærilegu álitaefni verði að óbreyttum lögum leyst með sama hætti ef á það reynir í framtíðinni. Þetta fyrirheit byggist ekki síst á því að sömu dómarar, það er þeir sem skipa hinn æðsta dómstól, muni dæma í nýju máli þar sem reynir á sama álitaefni.

Af þessum ástæðum ættu menn að átta sig á að rétturinn ætti eins og nú er komið að vera aðeins skipaður fimm dómurum en ekki sjö eins og nú er. Þessir fimm ættu allir að dæma í öllum málum. Engin vandkvæði eru á því að hrinda þessari breytingu í framkvæmd þar sem málafjöldinn er ekki meiri en svo.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Það er alveg merkilegt að sjá hvernig forsjárhyggjan getur heltekið suma menn sem gefa kost á sér í pólitík og ná kjöri sem alþingismenn. Alþingismenn eru, svo sem von er, haldnir þörf til að láta gott af sér leiða. Margir þeirra halda að því markmiði verði best náð með því að hafa vitið fyrir fólkinu, þ.e.a.s. vernda það fyrir sjálfu sér. Þeim ætlar seint að lærast þau einföldu sannindi, að eina verndin sem eitthvað dugar, er sú vernd sem í því felst, að hver og einn maður taki ábyrgð á eigin lífi.

Tökum dæmi:

Í lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn segir svo í 1. gr.:

„Markmið þessara laga er að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, draga úr vægi ábyrgða og að stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar.“

Nú er ljóst að allir menn geta beðið fjárhagslegan skaða af því að hafa tekið ákvarðanir sem snerta eigin fjármál. Sé hlutverk alþingismanna að vernda menn fyrir slíkum skaða má spyrja, hvers vegna þeir taki ekki sjálfsákvörðunarrétt af mönnum í miklu ríkari mæli heldur en hér er gert. Af hverju er foreldrum til dæmis ekki bannað að gefa börnum sínum peninga eða önnur verðmæti, a.m.k. ef fjárhagur þeirra leyfir ekki slíkt að mati forsjármanna? Hvað um ábyrgðir á fjárframlögum til óarðbærs atvinnurekstrar? Hvað um ákvörðun skyldmenna um að gerast sameigendur í atvinnurekstri með ótakmarkaðri ábyrgð eigenda? Hvað um einlægan vilja manna til að styðja við lífshlaup vinar eða skyldmennis hvað sem líður hættu á að tapa peningum vegna ábyrgðar á skuldbindingum hans? Lengi mætti telja.

Þegar maður stendur frammi fyrir ákvörðun um hvort hann eigi að ábyrgjast skuld fyrir annan mann, ætti hann að spyrja sjálfan sig einnar spurningar: Er ég tilbúinn til að borga skuldina fyrir manninn ef hann getur það ekki sjálfur? Sé svarið játandi, er í lagi að gangast í ábyrgðina, annars ekki. Alþingismenn eiga hreint ekkert að skipta sér af þessu. Svo einfalt er það.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Í pistli mínum um efni bókarinnar um helförina var fjallað um glæpsamlega meðferð þýskra ráðamanna á Gyðingum á árum síðari heimsstyrjaldarinnar, þar sem þeir slátruðu Gyðingum í milljónavís. Morðæðið náði reyndar einnig til annarra hópa sem þýsku ofbeldismennirnir töldu ekki verðuga til lífs í ríki sínu.

Fyrir liggur að ennþá eru „starfandi“ hópar hryðjuverkamanna, eins og Hamas-liðar. sem segjast hafa það eina markmið að þurrka ríki Ísraels af yfirborði jarðar. Þeir gerðu vopnaða árás inn fyrir landamæri Ísraels haustið 2023 og myrtu þar og handtóku fjölda íbúa með skelfilegum hætti.

Við þessu hafa Ísraelsmenn brugðist með hervaldi. Að sögn Hamas-liða hafa þeir varpað yfir þá sprengjuregni sem heimsbyggðin hefur fordæmt, þar sem fyrir sprengjunum verða óbreyttir borgarar í stórum stíl sem ekkert hafa til saka unnið annað en að búa á landsvæði sem hryðjuverkamenn nota sem hlífðarskjöld. Hvort sem þetta er sönn frásögn eða ósönn er ljóst að heimsbyggðin hefur fordæmt Ísraelsmenn.

Ekki verður betur séð en að ríki Ísraels, sem stofnað var á árinu 1948, hafi lagt áherslu á að taka upp vestræna siði við skipulag og starfshætti sína. Til þess heyrir að refsa árásarmönnum með ákvörðunum dómstóla svo sem leitast var við að gera með hinum svonefndu Nurnberg-réttarhöldum að stríðinu loknu. Þar fengu ofbeldismenn réttarstöðu samborninga, þ.m.t. að færa fram varnir áður en dómar voru felldir.

Það er skoðun mín og margra fleiri manna að sterkasta vörn Ísraelsmanna við að verjast hryðjuverkum sé að halda fast við leikreglur réttarríkja og refsa einungis þeim sem nást til að leiða þá fyrir dóm. Sé gert ráð fyrir að fréttir af árásum þeirra á Gasa séu sannar skulum við hafa í huga að þeir hafa enga heimild til að haga hefnd sinni á þann hátt að saklausir borgarar „verði á milli“ og þurfi að líða sams konar hörmungar og Ísraelsmenn þurftu sjálfir að líða af hendi Þjóðverja á stríðsárunum. Sterkasta vörn Ísraelsmanna er að halda sig við að fylgja því lýðræðislega stjórnskipulagi sem þeir virðast hafa tekið upp í ríki sínu og fyrr var getið. Það er ekki tæk aðferð í hermdaraðgerðum þeirra að haga þeim þannig að fjöldi saklausra manna, þ.m.t. konur og börn, verði fórnarlömbin, hafi sú verið reyndin.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Ég hef að undanförnu verið að lesa bók sem kom út í Bretlandi á árinu 2017 og í íslenskri þýðingu á síðasta ári 2025. Þetta er bókin „Helförin“ („Holocaust“) eftir Laurence Rees sem Jón Þ. Þór þýddi. Talið er að þessi bók gefi ítarlegustu og nákvæmustu lýsingu á fjöldamorðum Þjóðverja á árum síðari heimsstyrjaldar (hófust reyndar nokkrum árum fyrr). Segja bestu heimildir að Adolf Hitler og leppar hans hafi myrt um 6 milljónir Gyðinga í þessari ótrúlegu morðbylgju, sem nefnd hefur verið helförin. Höfðu fórnarlömbin ekki annað til saka unnið en að vera af kynstofni gyðinga.

Í frjálsa alfræðiritinu (Wikipedia) er skilgreiningin á Gyðingum þessi: „Gyðingar eru þjóð, menningarhópur og trúarlegur söfnuður sem á rætur að rekja til Hebrea í Austurlöndum nær til forna. Menningarheimur Gyðinga, þjóðarvitund þeirra og trú eru tengd nánum böndum. Zíonismi varð til seint á 19. öld og gengur út á sameiningu gyðinga í einu ríki. Algengast er nú á dögum að fólk fæðist inn í gyðingdóm, enda eru ströng skilyrði fyrir því að taka trúna. Gyðingar eru minnihlutahópur í öllum löndum fyrir utan Ísrael. Þeir hafa verið ofsóttir í aldanna rás og náðu þær ofsóknir hámarki með helförinni. Fyrir stofnun Ísraelsríkis árið 1948 höfðu Gyðingar í tvígang átt eigið ríki. Sökum flókinna tengsla þjóðarvitundar, trúar og ætternis er vandkvæðum bundið að kasta tölu á Gyðinga sem þjóð en áætlaður fjöldi Gyðinga í dag eru um 15 milljónir, þar af búa flestir í Bandaríkjunum og Ísrael.“

Það sem gerir morð Þjóðverja á Gyðingum sérstakt er að þau áttu sér ekki stað í stríðsátökum heldur voru þetta morð „heima fyrir“, þ.e.a.s. hinir myrtu voru einfaldlega borgarar í Þýskalandi og nálægum löndum sem Þjóðverjar höfðu náð á sitt vald í styrjöldinni. Flest fórnarlambanna voru friðsælir borgarar sem aldrei höfðu tekið sér vopn í hönd í því skyni að skaða aðra. Fólkið var að mestu sótt til heimila sinna og flutt í morðstöðvar Nasistanna sem stjórnuðu Þýskalandi á þessum árum. Liggur fyrir að um 6 milljón Gyðinga hafi verið teknar af lífi í þessum hryðjuverkum þýsku glæpamannanna. Aftökurnar voru flestar framkvæmdar með því að loka fórnarlömbin inni í skemmum og dæla svo eiturgasi á þau. Ástæðurnar voru sagðar vera hatur Hitlers og raunar fleiri valdsmanna í Þýskalandi á Gyðingum, án þess að unnt hafi verið að skilja til hlítar orsakir þessa djúpstæða haturs. Þetta eru talin vera umfangsmestu fjöldamorð mannkynssögunnar.

Ef satt skal segja veldur það óhug að lesa lýsingarnar í bókinni á þessum voðaverkum. Framferði morðingjanna var eiginlega óskiljanlegt. Við skulum hafa í huga að þetta voru borgarar í grónu vestrænu ríki, þar sem menn hefðu mátt vænta virðingar fyrir rétti manna til lífs, sama hverjir þeir voru, og kröfu þeirra til að njóta almennra mannréttinda, eins og þeim hefur verið lýst í lögum og sáttmálum. Það er eins og Hitler og snáðar hans hafi náð einhvers konar heljartökum á stórum hluta almennings í Þýskalandi, þar sem margir kepptust við að taka þátt í þessari geðveiki og leggja þessum forystumönnum lið við voðaverkin. Og þá förum við að hugsa um okkar eigið ríki og ástand á ofstækisfullum stéttum þess, sem hafa stefnumál eða markmið sem skeyta ekki um grunnréttindi annarra. Við skulum hafa hugfast að Nasistarnir sem stóðu fyrir þessari meðferð á öðrum borgurum voru uppi fyrir ótrúlega skömmum tíma. Margt fólk sem nú er komið á efri árin ólst upp á heimilum morðingjanna eða afkomenda þeirra í fyrsta lið. Við viljum auðvitað trúa því að það hugarástand sem olli þessum ósköpum sé horfið úr samfélagi eins og okkar. Eða er ekki svo?

Í stuttum pistli mun ég svo velta upp hugleiðingum um hvernig ríki eins og okkar ber að taka á þessum ódæðismönnum eftir að glæpum þeirra linnir og þeir þurfa að horfast í augu sjálfra sín.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Allir ættu að vita að mennirnir með dómsvaldið fylgja ekki alltaf þeirri aðferðafræði sem bókstafurinn segir þeim. Ég hef fjallað um þetta í skrifum mínum og þá m.a. nefnt dæmi um dómsúrlausnir sem virðast frekar miðast við að gera almenningi til geðs heldur en að styðjast við gildar réttarheimildir sem stundum geta leitt til úrlausna sem falla ekki vel í kramið hjá fólkinu. Sú regla gildir hins vegar um dómstóla að þeir mega aðeins byggja úrlausnir sínar á settum lögum eða öðrum réttarheimildum ef settum lögum er ekki til að dreifa um það efni sem dæma skal.

Við hrun bankanna á árinu 2008 voru kröfur á hendur þeim aðallega í eigu tveggja hópa. Kröfur beggja þessara hópa töldust til eignarréttinda þeirra og nutu þær því verndar viðeigandi ákvæða stjórnarskrárinnar. Annars vegar voru eigendur innlána en hins vegar almennir kröfuhafar sam veitt höfðu bönkunum lán til reksturs þeirra. Við fall bankanna naut hvorugur þessara hópa lögmælts forgangs fram yfir hinn. Vilji manna stóð hins vegar til þess að veita innlánskröfunum forgang fram yfir hinar almennu kröfur, enda voru eigendur innlánanna að miklu leyti almenningur í landinu sem stofnað hafði innlánsreikninga, aðallega til varðveislu á neyslufé sínu. Dæmt var um þetta í dómi Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 þann 28. október 2011. Sátu 7 dómarar í málinu og var ég einn þeirra. Taldi ég mér skylt að dæma málið eftir gildandi réttarheimildum en ekki hagsmunum almennings sem vildi eðlilega vernda innlán sín í bönkunum. Var ég einn dómaranna um úrlausn mína.

Fyrir lá, að með lögum sem sett voru eftir hrun bankanna, voru eignarréttindi almennra kröfuhafa í hinum gömlu bönkum skert í því skyni að tryggja stöðu innlána við slit þeirra með því að veita þeim forgang fram yfir kröfur almennra kröfuhafa. Þannig voru eignarréttindi hinna almennu kröfuhafa beinlínis notuð til að standa straum af greiðslu innlánanna. Má því segja að með setningu laga nr. 125/2008 hafi einfaldlega verið fluttar eignir frá almennum kröfuhöfum til innlánaeigenda í því skyni að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem upp var komin. Ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar leyfir ekki tilflutning eignarréttinda milli manna nema að uppfylltum ströngum skilyrðum, sem meðal annars eru talin upp í ákvæðinu, þar með skilyrði um að fullt verð skuli koma fyrir þá eign sem sætir skerðingu. Ekki verður heldur talið að þær ráðstafanir sem gerðar voru geti talist til almennra takmarkana á eignarréttindum, sem teljast heimilar án bóta, enda voru einungis kröfuréttindi tiltekinna kröfuhafa takmörkuð.

Innlánaeigendur héldu því fram að löggjafanum hafi verið lagasetningin sem hér um ræðir heimil þar sem þeir hefðu orðið fyrir alvarlegra tjóni en hinir almennu kröfuhafar. Mætti jafna tjóni þeirra við neyðarástand. Ef löggjafarvaldi er beitt til að bregðast við neyðarástandi, eins og hér var reyndin, hlýtur meginregla að vera sú að fjár til að standa undir kostnaði við slíkar aðgerðir sé aflað með almennum hætti samkvæmt lögum. Ég tel að ekki fái staðist að leggja þennan kostnað svo til eingöngu á hina almennu kröfuhafa bankanna, þó að eignir þeirra, sem skertar eru í þessu skyni, tengist bönkunum sérstaklega með því að vera fólgnar í kröfuréttindum á hendur þeim. Með slíkum úrræðum er þessum aðilum mismunað gagnvart þeim sem áttu innlánskröfur á hendur bönkunum þar sem báðir kröfuhafahóparnir stóðu jafnfætis til forgangs úr hinum fjárvana bönkum. Dómstólar verða að leggja til grundvallar að réttarheimildir leyfi þessa mismunun. Það gerðu þær ekki.

Eignarréttur er verndaður í 72. gr. stjórnarskrár. Til efnisþátta ákvæðisins telst regla um jafnrétti, hliðstæð þeirri sem felst í 65. gr. stjórnarskrár. Með vísan til þess sem að framan greinir var það niðurstaða mín að ekki fengi staðist þá vernd eignarréttinda, sem tryggð er með 72. gr. stjórnarskrárinnar, að skerða kröfuréttindi sóknaraðila við slit bankanna á þann hátt að veita innlánskröfunum forgangsrétt gagnvart þeim svo sem fallist var á með hinum kærða úrskurði Hæstaréttar. Með setningu hinna nýju lagaákvæða voru skert þau eignarréttindi sem almennir kröfuhafar áttu á hendur varnaraðilanum Landsbanka Íslands hf., þannig að í bága fór við nefnt ákvæði stjórnarskrárinnar. Var því að mínum dómi óhjákvæmilegt að taka til greina kröfur þessara kröfuhafa með því að hafna viðurkenningu á forgangsrétti innlánskrafnanna.

Kannski er þetta skýrasta dæmið í dómasögu réttarins undanfarin ár um að vildarsjónarmið, sem almenningi voru þóknanleg, væru tekin fram yfir gildandi lagareglur sem skylt var að leggja til grundvallar dómi í málinu. Margir Íslendingar urðu til þess að fagna dómsniðurstöðunni.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Á árinu 1987 kom út fyrsta bók mín um framkvæmd dómstóla á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Í bókinni var sagt frá 6 dómum Hæstaréttar, sem kveðnir höfðu verið upp á árunum 1983-1986, og áttu það sameiginlegt að hafnað hafði verið málflutningi um beitingu ákvæða úr mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, þó að öll málefnaleg rök hefðu mælt með þeim. Hafði ég sjálfur flutt flest þessara mála fyrir réttinum og teflt fram málsástæðum um þetta án árangurs.

Ég held ég megi segja að margir Íslendingar hafi furðað sig á þessum niðurstöðum Hæstaréttar svo augljós hafi málflutningurinn verið. Svo var að sjá sem mörgum landsmönnum mislíkaði þetta og brýnt tilefni væri til að bregðast við bókinni með endurbótum á ákvæðum í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og raunar á allmörgum öðrum ákvæðum kaflans sem þörfnuðust augljósra endurbóta. Varð bókin tilefni þess að flutt var á Alþingi frumvarp um nýjan og breyttan kafla stjórnarskrár um þessi efni. Þótti mér vænt um þennan árangur af efni bókar minnar, þó að þar hafi sjálfsagt mátt gera sumt betur. Svo fór samt að á árinu 1995 samþykkti alþingi nýjan kafla í stjórnarskrána um mannréttindi (lög nr. 97/1995). Þar voru m.a. tekin upp ný ákvæði um atriði sem ég hafði gert að umræðuefni í bók minni en ekki höfðu hlotið náð fyrir réttinum. Er enginn vafi á að bók mín hafði afgerandi áhrif við þessar réttarbætur, enda voru þar m.a. tekin upp ákvæði sem ekki hafði verið að finna áður í skránni. Sem dæmi má nefna rétt manna til að hafna aðild að félögum sem létu stjórnmál til sín taka og önnur sem kröfðust jafnréttis manna fyrir eignaskerðingum.

Í bók minni „Deilt á dómarana“ var, eins og áður sagði, fjallað um sex dómsmál þar sem hafnað hafði verið málflutningi um mannréttindi. Hér fer á eftir stutt frásögn af efni þeirra.

TVEIR DÓMAR UM TJÁNINGARFRELSI

Frjálst útvarp

Í október 1984 stóð yfir verkfall bókagerðarmanna sem og verkfall opinberra starfsmanna. Við þetta lagðist öll fjölmiðlun niður. Engin blöð komu út og ekkert var útvarpað, þar sem ríkið hafði á þessum tíma einkarétt á útvarpi og sjónvarpi. Þrír ungir menn (Kjartan Gunnarsson, Eiríkur Ingólfsson og Hannes Hólmsteinn Gissurarson) tóku þá að reka litla útvarpsstöð í Reykjavík, aðallega í því skyni að segja fréttir. Lögreglan stöðvaði útsendingar þessarar stöðvar og síðar voru fyrirsvarsmenn hennar ákærðir fyrir að hafa brotið gegn lögmæltum einkarétti ríkisins til útvarps. Þeir vísuðu til meginreglu um tjáningarfrelsi, sem þeir töldu að ætti ekki bara að gilda um tjáningu á prenti, eins og stjórnarskráin kvað á um, heldur einnig um aðra tjáningarhætti, svo sem útvarp. Einnig byggðu þeir á því, að einkaréttur ríkisins til útvarps hlyti að byggjast á þeirri forsendu að útvarpað væri og loks á því að neyðarástand hefði ríkt í landinu á sviði fjölmiðlunar þessa átakamiklu októberdaga, þegar lokað hafði verið fyrir alla fjölmiðlun. Hæstiréttur hafnaði vörnum þeirra og sakfelldi þá. Í framhaldinu voru gerðar breytingar á stjórnarskrá, þannig að tjáningarfrelsi var ekki lengur bundið við prent. Að auki var einkaréttur ríkisins til útvarps afnuminn skömmu eftir þessa atburði.

Spegillinn

Maður (Úlfar Þormóðsson) gaf út tímaritið Spegilinn. Í lok maí 1983 hóf hann dreifingu á blaði, sem ríkissaksóknari taldi að innihéldi klám og guðlast, svo að í bága færi við almenn hegningarlög. Hlutaðist hann til um að lögregla legði hald á öll tiltæk eintök af blaðinu sem hafði verið komið á dreifingarstaði. Hann leitaði ekki dómsúrskurðar, áður en ráðist var í þessa aðgerð. Hæstiréttur taldi þetta standast, þrátt fyrir að stjórnarskráin verndaði rétt manna til að tjá hugsanir sínar á prenti, sem menn yrðu þó að ábyrgjast fyrir dómi, og þar væri ritskoðun (fyrirfram tálmun á tjáningu) alveg sérstaklega bönnuð. Fyrir þessu voru ekki færð nein frambærileg rök. Niðurstaðan benti til alveg ótrúlegrar tregðu til að dæma mönnum þau réttindi, sem stjórnarskráin virtist klárlega vernda. Tekið skal fram að ég annaðist ekki flutning þessa máls, þó að ég gerði það að umræðuefni í bók minni.

TVEIR DÓMAR UM SKATTLAGNINGU

Kjarnfóðurgjald

Með lögum vorið 1983var heimilað að leggja allt að 200% (!) skatt á innflutt kjarnfóður. Í lögunum voru sett mjög matskennd og teygjanleg skilyrði fyrir heimildinni til að leggja skattinn á. Í stjórnarskránni var að finna skýr fyrirmæli um, að skattar verði ekki lagðir á nema með lögum. Fólst í þessu bann við því, að löggjafinn framselji skattlagningarvaldið til stjórnvalda. Landbúnaðarráðherra lagði á 33,3% skatt á grundvelli laganna um kjarnfóðurgjaldið. Framleiðandi, sem gert var að greiða þennan skatt, bar málið undir dómstóla. Byggði hann á því, að hið víðtæka framsal á valdi til skattlagningar, sem fólst í lögunum um kjarnfóðurgjaldið stæðist ekki stjórnarskrána. Hæstiréttur hafnaði þessum sjónarmiðum, án þess að færa fyrir því nokkur efnisleg rök að heitið gæti. Á því var einnig byggt í málinu, að við skattlagninguna væri mönnum mismunað á tvennan hátt. Í fyrsta lagi legðist skatturinn mjög þungt á búgreinar, sem notuðu kjarnfóður mikið til framleiðslu sinnar (kjúklingar, egg, svín) en létt á aðrar (svonefndar hefðbundnar greinar). Í annan stað stæðist ekki það millifærslukerfi sem komið hafði verið á fót, þar sem heimilað var að ráðstafa innheimtum skatti aftur til framleiðenda, ekki síst þeirra sem framleiddu sömu afurðir en með meiri tilkostnaði. Málið var dæmt, án þess að vikið væri einu orði að þessum málflutningi framleiðandans. Varð ekki betur séð en dómstóllinn hafnaði því, að veita borgurum þá vernd fyrir skattheimtu sem stjórnarskráin kvað á um. Við stjórnarsrárbreytingar 1995 voru ákvæði stjórnarskrár á þessu sviði styrkt til hagsbóta fyrir borgara.

Gengismunur

Þann 27. maí 1983 var gengi íslensku krónunnar fellt um 14,6%. Um leið voru sett lög, þar sem svo var mælt fyrir, að við skil til banka á gjaldeyri fyrir útfluttar sjávarafurðir, sem framleiddar væru fyrir 1. júní 1983, skyldi taka af honum 10% „gengismun“ og færa á reikning á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum. Ríkisstjórnin skyldi kveða nánar á um, til hvaða afurða þetta tæki. Það var gert og voru sumar sjávarafurðir skattlagðar en aðrar ekki, án þess að skýrt væri hvaða sjónarmið lægju þar til grundvallar. Ekki var gefin út reglugerð um þetta; aðeins bréfleg tilkynning frá ríkisstjórn til Seðlabanka. Og ríkisstjórnin skyldi samkvæmt lögunum ráðstafa fénu „í þágu sjávarútvegsins og sjóða hans“. Engar reglur voru settar um þessa ráðstöfun og var fénu ráðstafað, án þess að séð yrði hvaða sjónarmið réðu. Árum saman höfðu verið sett svipuð lög við gengisfellingar. Fyrirtæki á Bakkafirði framleiddi blautverkaðan saltfisk og skreið til útflutnings, en ríkisstjórnin skattlagði þessar afurðir. Fyrirtækið vildi ekki una þessu og höfðaði mál gegn íslenska ríkinu til endurheimtu á skattinum. Byggði málssóknin meðal annars á því, að valdframsalið til ríkisstjórnarinnar væri víðtækara en stjórnarskráin heimilaði, auk þess sem með skattlagningunni væri brotið gegn jafnræði manna gagnvart skatti. Skatturinn væri þannig aðeins lagður á framleiðendur sjávarfangs en ekki til dæmis iðnaðarvara eða eigendur erlends gjaldeyris, en þessir aðilar hefðu líka haft hag af gengisfellingunni. Þar að auki væru ekki allir framleiðendur sjávarfangs skattlagðir, heldur aðeins sumir þeirra. Hæstiréttur hafnaði öllum þessum sjónarmiðum. Enginn viðhítandi rökstuðningur var gefinn fyrir niðurstöðunni. Virtust því ákvæði stjórnarskrárinnar um vernd fyrir sköttum, a. m. k. á þessum tíma, lítils virði.

Eignarréttur í forsjá sveitarstjórna

Eigandi jarðar leigði hana manni sem nýtti jörðina án þess að taka sér búsetu á henni. Í ábúðarlögum voru ákvæði um að landeigendum, sem ekki ráku búskap sjálfir, væri skylt að leigja jarðir sínar hæfum umsækjendum. Væri frá þessu vikið hefði sveitarstjórn heimild til að ráðstafa jörð á þann hátt sem hagkvæmastur væri fyrir sveitarfélagið, eins og það var orðað. Í lögunum voru einnig ákvæði um, að leiguliða væri skylt að eiga lögheimili á ábúðarjörð sinni. Hús á jörðinni, sem fjallað var um í málinu, voru í niðurníðslu og lá fyrir að ekki væri unnt að setjast þar að nema með verulegum tilkostnaði við húsbyggingar. Sveitarstjórn og jarðanefnd neituðu að samþykkja byggingarbréf um jörð þessa, en samþykki þessara aðila var áskilið í lögum. Forsendur synjunar voru þær, að leigutakinn hygðist ekki flytja á jörðina. Höfðaði sveitarstjórnin síðan mál með kröfu um, að byggingarbréfið yrði dæmt ógilt. Jarðeigandinn taldi þetta brjóta gegn ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttar, því ekki væri einungis verið að banna honum að ráða sjálfur eign sinni, heldur væri honum einnig skipað að stofna til mikilla útgjalda við að byggja upp húsakost jarðarinnar, án þess að líklegt væri að sú fjárfesting yrði arðbær. Meirihluti Hæstaréttar féllst á kröfu sveitarfélagsins og ógilti byggingarbréfið. Virtist stjórnarskrárvernd eignarréttarins ekki virt mikils við þessa niðurstöðu.

Minnihlutaatkvæði um félagafrelsi

Bónda var gert með heimild í lögum að greiða svonefnt búnaðarmálasjóðsgjald, sem var í reynd félagsgjald til búnaðarsambands og Stéttarsambands bænda. Hann taldi þetta brjóta gegn félagafrelsi sínu, sem hlyti að fela í sér réttinn til að ákveða sjálfur í hvaða félögum maður væri. Í dómsmáli, þar sem á þetta reyndi, benti hann meðal annars á, að þessi félög væru í reynd pólitísk félög, sem reglulega á fundum sínum ályktuðu um dæmigerð pólitísk ágreiningsefni, svo sem um framleiðslustjórn á búvörum með valdboði á borð við skattaálögur á aðföng og framleiðslukvóta. Meiri hluti Hæstaréttar dæmdi málið á öðrum grundvelli en þessum og þurfti því ekki að taka afstöðu til sjónarmiða bóndans um félagafrelsi. Tveir dómarar í minnihluta fjölluðu hins vegar um þetta og töldu það standast að leggja félagahelsi þetta á bónda. Fyrir því höfðu þeir engin efnisleg rök að heitið gæti. Síðan þessi dómur gekk, hefur margt gerst á þessu sviði. Við stjórnarskrárbreytingar 1995 var þannig sett inn regla, sem beinlínis verndar rétt manna til að standa utan félaga.

__________

Það er auðvitað ánægjuefni fyrir málflytjanda að sjá svona breytingar gerðar á stjórnarskránni fyrir tilverknað málflutnings hans þágu réttinda sem ekki var fallist á þó að þau mætti telja sjálfsögð í ríki sem taldi sig virða mannréttindi. Er svo að sjá að sumir laganna smiðir hafi ekki áttað sig á tilefni því sem framangreind dómsmál gáfu við lagabreytingarnar 1995 og er þetta greinarkorn því skrifað til upprifjunar á þessu.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Þessa dagana hefur mikið verið fjallað á netinu um dóm Landsréttar í máli, þar sem piltur var ákærður fyrir kynferðisbrot á stúlku í samkvæmi, sem þau voru stödd í. Hafði hann verið sýknaður í Héraðsdómi og var sú niðurstaða staðfest af tveimur dómurum í Landsrétti en einn vildi sakfella piltinn. Forsendur þess síðast nefnda fyrir sakfellingunni eru satt að segja með ólíkindum.

Svo stóð á að brotaþoli og ákærði voru ein til frásagnar um atvikin að hinu meinta broti. Lá fyrir af beggja hálfu að kynmök höfðu átt sér stað. Þau gáfu hins vegar mismunandi framburð um atvikin og bar stúlkan að þau hefðu haldið áfram eftir að hún hafi verið orðin þeim afhuga. Pilturinn neitaði þessu og sagðist hafa hætt strax og hann varð þess var að stúlkan vildi hverfa frá.

Engin vitni voru að atvikum og tók dómarinn, sem skilaði sératkvæðinu, sér fyrir hendur að meta trúverðugleika framburðar aðilanna og byggði dóm sinn á því að framburður stúlkunnar hafi verið trúverðugri en piltsins.

Allir sem fást við svona mál vita að mat á trúverðugleika aðila, þegar þeir lýsa atvikum á mismunandi leið, er afar varhugavert til sönnunar á atvikum í málum af þessu tagi. Stafar það auðvitað af því að báðir eru hlutdrægir í lýsingum sínum. Eins og menn vita hvílir sönnunarbyrðin um hina refsiverðu háttsemi á ákæruvaldinu. Vafa ber að meta hinum ákærða í hag. Stafar það af því að dómstólum er óheimilt að sakfella ákærðan mann nema sökin sé vafalaus. Þarf varla að hafa mörg orð um harminn sem hann og aðstandendur hans þurfa að þola sé hann dæmdur að ósekju.

Dómarinn sem skilaði þessu sératkvæði lét þessa meginreglu ekki aftra sér. Hann sagðist meta framburð stúlkunar henni í hag, svo varhugaverð sem slík afgreiðsla er hjá manni sem fer með dómsvald í refsimálum. Og ekki nóg með það. Við lestur á atvikum málsins er ljóst að framburður piltsins var að mun trúverðugri en stúlkunnar. Framburður hans hafði haldist óbreyttur frá upphafi en hennar ekki. Hún bar á mismunandi vegu um ýmis atvik málsins við meðferð þess.

Í sjálfu sér getur ekki nokkur maður fullyrt um atvikin að kynmökunum. Vegna reglunnar um sönnunarbyrðina er dómurunum skylt að sýkna sakborninginn ef sökin sannast ekki. Þessa reglu hljóta allir dómarar að þekkja. Mikla harmleiki hefur leitt af röngum dómum sem kveðnir hafa verið upp án fullnægjandi sönnunarfærslu. Sá dómari sem gerist sekur um slíkt, þó að í sératkvæði sé, ætti að leita sér að öðru starfi. Í reynd er lögbrot hans alvarlega heldur en brotið sem ákært var fyrir í málinu.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur