Kynferðisbrot reynast dómstólum oft erfið í meðförum. Í þeim felst inngrip í líf brotaþola sem árásarmaður hefur engan rétt til. Engin áhöld eru um að fyrir slík brot ber að refsa.
Í íslenskum rétti, eins og í rétti allra annarra ríkja sem skyld eru okkur að menningu og lögum, er í refsirétti höfð í heiðri regla sem við öll könnumst við, reglan um sakleysi þar til sekt sannast. Í henni felst að við viljum frekar taka áhættuna á að sekur maður sleppi en að saklausum sé refsað. Það getur eyðilegt líf manns að verða dæmdur fyrir glæp sem hann ekki hefur framið. Slíkt viljum við flest umfram allt forðast.
Erfið sönnunarstaða
Líklega er sönnunarstaðan um sekt ekki jafnerfið í neinum brotaflokki eins og í flokki kynferðisbrota. Þetta stafar af því að kynmök, þar sem báðir aðilar eru samþykkir, er eðlilegur þáttur í mannlífinu. Ef annar aðilinn er sakaður um að hafa þvingað hinn til kynmaka en heldur því fram að mökin hafi farið fram að vilja beggja, vandast málið. Vera kann að sönnunargögnum sé til að dreifa um ofbeldið, þó að sakborningur neiti sök sinni. Séu þau nægileg til að upphefja vafa um sökina ber auðvitað að telja brotið hafa verið framið og kveða á um refsingu hins sakaða manns. Ef á hinn bóginn, eins og algengt er, að orð standi á móti orði og ekki er unnt að færa fram sönnunargögn um sökina, verður að sýkna. Vera kann að sá sem sýknaður er hafi framið brotið þó að sökin hafi ekki sannast. Sé það raunin er vitaskuld slæmt að hann skuli sleppa. Það eru hins vegar útgjöld sem við verðum að greiða í þágu þess markmiðs sem við flest viljum hafa í heiðri, að refsa ekki þeim sem er saklaus af glæp.
Sanna þarf sökina
Svo er annað einkenni á þessum flokki afbrota sem gerir hann oft frábrugðinn öðrum, en það er staða brotaþola. Yfirleitt finnst þeim sem kæra svona brot að þeir eigi persónulega mikið í húfi um að sakfellt sé. Það er vel skiljanlegt. Þessi aðstaða getur samt ekki að réttum lögum valdið því að slakað sé á kröfum um sönnun brots. Þetta verða menn að skilja. Hversu mjög sem þeir vilja fremur trúa kæranda en hinum sakaða, þá geta stofnanir réttarríkisins ekki beitt slíkum viðmiðunum. Það verður einfaldlega að sanna sökina þannig að hún sé hafin yfir skynsamlegan vafa. Þá verða menn að muna að ekki er nægilegt að sanna að mök hafi átt sér stað, heldur verður líka að gera kröfu til þess að hinum sakaða hafi mátt vera ljóst að hinn aðilinn hafi verið þeim andsnúinn.
Saklausir fangelsaðir?
Stundum virðist mega ráða af umræðum samfélagsins um þennan málaflokk að konur séu líklegri en karlar til að sakfella karlmenn sem sakaðir eru um að hafa nauðgað konu. Fjölga þurfi konum í dómarastétt til að fjölga sakfellingum! Þetta er undarlegur málflutningur og vonandi er ekkert til í honum, jafnvel þó að fræðimenn í refsirétti hafi heyrst halda þessu fram. Því veldur þá áreiðanlega einhvers konar jafnvægisleysi og hughrif frá fólki sem fer fram með málflutning í þessa veru. Dómari er dómari og hefur sömu starfsskyldur hvort sem hann er karl eða kona. Ég fullyrði líka og þykist hafa reynslu því til stuðnings, að karlmenn eru ekki síður en konur viljugir til að refsa ofbeldismönnum ef sök þeirra er sönnuð, hvort sem er í þessum málaflokki eða öðrum. Ég reyndar þekki til dómsmála í þessum flokki þar sem sakborningi hefur verið refsað (af karlkynsdómurum) þó að öllum sem um þinguðu hafi átt að vera ljóst að sökin hafi verið ósönnuð. Þar geta setið á sakarbekk ungir menn, sem verða þá að sæta þeim örlögum að sitja í fangelsi þó að allt eins sé líklegt að þeir hafi engan glæp framið. Slíkir hættir geta eyðilegt líf manna algerlega að ófyrirsynju. Þeir sem hæst hrópa um sakfellingar ættu að leiða hugann að örlögum slíkra manna.
Hvað hefur sannast?
Flestir dómarar eru sér vel meðvitaðir um að verkefni þeirra er ekki að svara því hvað gerst hafi í raun og veru í þeim tilvikum sem fyrir þá eru lögð. Oft er alls ekki unnt að svara spurningu um þetta, nema vera þá gæddur einhvers konar guðlegu innsæi. Ég þekki engan dómara sem hefur yfir henni að ráða og hefði sjálfur beðist lausnar frá starfi sem dómari sama dag og slík krafa hefði verið gerð til mín. Spurningin sem dómarinn þarf að svara er miklu einfaldari: Hvað hefur sannast lögfullri sönnun í málinu sem ég hef fyrir framan mig um sök hins sakaða manns? Þetta verkefni er af mannlegum toga og gerir starfandi dómurum fært að gegna störfum sínum.
Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur