maí 2026

Gáfnamerki

Gáfnamerki: gott að þegja,
glotta að því, sem aðrir segja,
hafa spekingssvip á sér,
aldrei viðtals virða neina,
virðast hugsa margt, en leyna
því, sem raunar ekkert er.

— Guttormur J. Guttormsson

Ég lét af störfum sem dómari við Hæstarétt haustið 2012.

Segja má að megintilgangur minn með því að hætta hafi verið löngun mín og kannski þörf á að geta fjallað um dómstólinn á opinberum vettvangi til þess að „berja í brestina“ en að mínum dómi var brýn þörf á að gera það. Ég hafði kynnst starfsemi þessa æðsta og þýðingarmesta dómstóls þjóðarinnar „innan frá“ ef svo má segja og þóttist vita hvað ég söng þegar ég fjallaði um einstaka þætti í starfsemi hans. Fyrsta bók mín um þetta kom út á árinu 2013 „Veikburða Hæstiréttur“ og gerði ég þar grein fyrir þýðingarmestu breytingunum sem ég taldi að gera þyrfti á skipulagi dómstólsins og vinnubrögðum hans. Tillögur mínar voru vel rökstuddar og ítarleg grein var gerð fyrir þörfinni á að hrinda þeim í framkvæmd.

Ég varð fyrir vonbrigðum með þær viðtökur sem bókin fékk á almennum vettvangi. Lítt var rætt um alvarlega gagnrýni mína á Hæstarétt Íslands, þó að ég héldi áfram að hvetja menn til dáða, m.a. með meiri skrifum. Það var eins og þjóðin væri dofin gagnvart dómstólnum. Ég vísaði einhvers staðar til Nóbelskáldsins um tilhneigingu Íslendinga til að stunda „orðheingilshátt“ og tala bara um „titlíngaskít“ þegar ræða þarf alvarleg mál. Mér finnst þetta ástand hafa verið viðvarandi og ennþá sé brýn þörf á endurbótum. M.a. gerði Alþingi að kröfu dómaranna breytingu á lögum um Hæstarétt og fékk réttinum sjálfum svo gott sem alræðisvald um skipun nýrra dómara. Það var mikið óþurftaverk. Við dómstólinn stofnaðist við þetta eins konar klíka sem herti skaðleg áhrif sín á starfseminni. Í þessu nutu dómararnir fulltingis lögfræðinga sem störfuðu utan dómstólsins en sóru sig í valdamikinn hópinn.

Á síðustu árum hefur ekki verið fjallað að ráði um verk Hæstaréttar opinberlega og þá síst á gagnrýninn hátt. Engu er líkara en að þeir, sem gerst ættu um að vita, óttist dómstólinn. Málflutningsmennirnir eru hræddir um hagsmuni skjólstæðinga sinna í ódæmdum málum og lögfræðingar, sem hyggja á frama innan dómskerfisins, halda líka að sér höndum. Þeir vita að til þess að ná slíkum frama verða þeir að koma sér vel við valdahópinn sem stjórnar dómskerfinu, meðal annars vali nýrra dómara, en þar eru dómarar við Hæstarétt áhrifamestir.

Nýjasta dæmið, skylt þessu, er þegar núverandi dómsmálaráðherra hafnaði, að kröfu sjálfra dómaranna, tillögum um að fækka þeim, þó að umfangið á starfseminni hefði minnkað verulega við stofnun Landsréttar og ríkisstjórnin gæfi út yfirlýsingar um nauðsynlegan sparnað í ríkisrekstri. Núna geta verklitlir dómararnir sinnt aukastörfum og drýgt tekjur sínar verulega. Hefur íslenska ríkið meira að segja fengið þeim slík störf í hendur. Þetta þekktist ekki áður.

Kannski lýsir þagnarhjúpurinn sem umlukið hefur Hæstarétt Íslands sér vel í opinberri umfjöllun þegar minnst hefur verið á þörfina fyrir að fækka sitjandi dómurum. Hugsanlega vill dómsmálaráðherra ekki styggja dómsvaldið af ótta við að það verði ekki ráðherranum hliðhollt í framtíðinni, enda hafa Hæstaréttardómararnir orðið berir að grófri misnotkun valds í embættisfærslum sínum. Svo gæti verið að sumir lögfræðingar vilji hafa sitjandi dómara góða í von um að eiga meiri möguleika á að fá skipun í embætti við dóminn þegar skipa þarf nýja dómara í framtíðinni.

Þegar ég hef skrifað bækur mínar um réttinn, velti ég því vandlega fyrir mér hvort ég ætti að skýra frá ótrúlegri atburðarás í tengslum við skipun mína í embætti dómara við Hæstarétt á árinu 2004. Þar hafði framferði nær allra starfandi dómara við réttinn verið með þeim hætti að afar ámælisvert hlaut að teljast. Þeir brutu gegn lögum á þann veg að tvímælalaust varðaði við almenn hegningarlög, þar sem kveðið er á um refsinæmi þess að misfara með opinbert vald (sjá xiv. kafla laganna t.d. 130. gr.). Þetta gerðu þeir í því skyni að hindra skipun mína í réttinn. Í huga mér tókust annars vegar á hagsmunir af því að þjóðin gæti borið traust til æðsta dómstóls síns og svo hins vegar hagsmunir af því að reyna að hindra misnotkun ríkisvalds á æðstu stöðum í framtíðinni. Mér var og er auðvitað vel ljóst hversu þýðingarmikið það er að þjóðin geti borið traust til dómstólsins. Hefðin hefur verið sú að þegja til að reyna að vernda þetta traust.

Ég komst að þeirri niðurstöðu að traust mætti ekki byggjast á vanþekkingu á vondum verkum. Það yrði að byggjast á þekkingu á góðum verkum. Þögn um misgjörðir og misnotkun valds er einungis til þess fallin að festa slíka háttsemi í sessi. Sá sem kemst upp með að misnota vald sitt vegna þess að enginn talar um það er líklegur til að endurtaka slíkt hátterni. Niðurstaða mín varð því sú að segja frá atburðarásinni. Er frásögn mína að finna í 13. og þó einkum 14. kafla bókar minnar „Í krafti sannfæringar“, sem kom út á árinu 2014. Ég átti í barnaskap mínum von á að frásögnin myndi valda miklu fjaðrafoki, bæði í fjölmiðlum og einnig meðal æðstu valdsmanna þjóðarinnar í ríkisstjórn og á löggjafarsamkundunni. Atvikin sem ég lýsti voru að vísu nokkuð komin til ára sinna, þar sem þau áttu sér stað um 10 árum áður en bók mín kom út. Allt að einu hlutu allir ábyrgir menn að sjá að átta af níu dómurum við Hæstarétt höfðu brotið gróflega gegn lagaskyldum sínum; meira að segja þannig að refsingu hefði átt að varða.

Því miður tel ég mig hafa orðið vitni að slæmum dómaraverkum, bæði meðan ég enn starfaði sjálfur við dómstólinn og einnig eftir þann tíma. Vera má að vinnubrögðin hafi eitthvað skánað þó að þau séu ekki komin í það ástand sem gilti áður en ég lét af störfum. Ég hef engan áhuga á að ná mér niðri á þeim sem gerðu á hluta minn á sínum tíma enda eru þeir einstaklingar sem þá áttu hlut að máli horfnir frá störfum. Þeir sem við tóku hafa hins vegar flestir sýnt að þeir eru lítið betri. Og þörfin fyrir endurbætur er brýn. Við viljum ekki að börnin okkar þurfi að sitja undir geðþótta og kunningjagæsku þegar helgasta stofnun réttarríkisins, æðsti dómstóllinn, á í hlut.

Ég býst við að hvarvetna í nágrannalöndum okkar hefðu það þótt mikil og alvarleg tíðindi ef fráfarandi dómari við æðsta dómstól viðkomandi þjóðar hefði skýrt frá framferði samdómara sinna eins og því sem hér er hefur verið lýst. Menn hefðu að minnsta kosti leitað eftir svörum og skýringum. Gat það til dæmis verið að sögumaður færi rangt með staðreyndir í lýsingu sinni? Hefði ekki verið nauðsynlegt að þeir sem fyrir sökum voru hafðir svöruðu fyrir sig? Það var ekki gert einfaldlega af þeirri ástæðu að þeir kunnu ekki svörin og óttuðust að efni gagnrýni minnar kæmi til tals í þjóðfélaginu. Í þessu náðu þeir góðum árangri. Þetta var óþægilegt umræðuefni svo flestir þögðu bara þunnu hljóði.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

I.

Ég hef verið hvattur til að birta hér á fasbókinni nokkra pistla þar sem ég leitast við að gera grein fyrir hugmyndum mínum um grundvöll þjóðfélagsins sem ég tel mig hafa reynt að beita í lífi mínu. Birtist sá fyrsti hér á eftir en hinir á næstu dögum.

Þegar ég komst á fullorðinsár fór ég að leggja mig eftir hugmyndafræði í stjórnmálunum. Málin þróuðust með þeim hætti að ég taldi frelsi einstaklinga með ríka ábyrgð á eigin lífi eiga að vera sú undirstaða sem skipulag þjóðfélagsins byggðist á. Þegar ég horfi til baka skynja ég það svo að árin 1967–1972 hafi ég smám saman öðlast þá sannfæringu um meginatriði í stjórnmálum sem ég hef haldið síðan og reynt að lifa eftir.

Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, sem haldinn var snemma árs 1971, flutti ég erindi sem nefndist „Dreifing valds og efling frjálshyggju.“ Erindið var síðan birt í Morgunblaðinu í dálkinum „Umhorf“, sem Samband ungra sjálfstæðismanna sá um. Þarna var að finna eindreginn boðskap um frelsi einstaklinga og ábyrgð og man ég að erindið féll áheyrendum vel í geð. Á þessum fundi var ég inntur eftir því hvort ég vildi gefa kost á mér við kosningu í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins. Ég hafnaði því. Ég held að á þessum tíma hafi sú hugsun fest rætur í huga mínum að ég vildi fremur verja kröftum mínum til starfa á vettvangi lögfræðinnar en stjórnmálanna.

Í baksýnisspeglinum finnst mér eins og að með þessari afstöðu á landsfundinum 1971 hafi stefnan að því er snerti starfssvið mitt verið mótuð. Þó að kannski hafi ekki legið djúpar hugsanir að baki er ég viss um það núna að ákvörðun mín hafi verið mér farsæl og raunar grundvöllur að þeirri lífsfyllingu sem ég tel mig hafa orðið svo gæfusaman að njóta á starfsferli mínum.

II.

Ég átta mig á því nú að lífsviðhorf mín voru tekin að mótast með ákveðnum hætti á 8. áratug síðustu aldar. Í endurminningu minni skipti miklu máli, fyrir grundvöllinn sem mótaðist á þessum árum í huga mínum, erindi sem ég flutti á árinu 1972 á hugsjónafundi hjá Heimdalli. Áheyrendur voru innan við 10 talsins, ef ég man rétt. Erindið kallaði ég „Lýðræði tryggir persónulegt frumkvæði“ og var það birt í Vöku, blaði lýðræðissinnaðra stúdenta, í desember 1972. Ég man að ég las allmikið í ritum um stjórnmálaheimspeki við undirbúning þessa erindis. Þegar ég les erindið núna er ekki laust við að mér finnist það svolítið ungæðislegt á köflum en hugsunin er heiðarleg og hrein. Meginboðskapurinn er sá að þær grunnhugmyndir sem standa að baki lýðræðislegu stjórnkerfi eigi líka við í daglegu lífi manna. Þeir eigi þannig ekki aðeins að fá aðild að landsstjórninni með kosningarétti sínum heldur einnig að fá að ráða eigin málefnum í ríkum mæli. Í endurminningunni finnst mér að vinnan við þetta erindi hafi skipt máli fyrir myndun þeirra skoðana sem ég síðan hef haft í stjórnmálum og raunar um æskilega hætti í daglegu lífi manna. Niðurstaðan er líklega sú að enginn þeirra örfáu sem á hlýddu man neitt af því sem sagt var, einungis sá sem talaði. Ég held að málum sé oft svona farið. Til dæmis græddi ég sjálfur mikið á því að kenna við háskólana og fólst það ekki síst í þeirri vinnu sem ég lagði í undirbúninginn. Vonandi hefur eitthvað líka setið eftir hjá nemendunum. Kennsla hefur þó að mínu mati fyrst og fremst þann tilgang að vekja áhuga nemenda á viðfangsefninu þannig að þeir verði tilbúnir til að leggja sig sjálfir eftir námsefninu.

III.

Ég hef oft hugleitt hversu mikils virði það er fyrir menn að hafa það sem við stundum köllum lífsskoðun. Þá á ég við afstöðu til lífsins sem ræðst af grunnhugmyndum um hvað sé skynsamlegt og leiði til besta velfarnaðar í lífi einstaklinga en þó kannski umfram allt hvað teljist vera rétt og rangt út frá málefnalegum sjónarmiðum eingöngu og þeim siðferðislegu og lagalegu viðhorfum sem viðkomandi hefur. Þegar tekin er afstaða til mála verða menn að skilja að hagsmunir, sem þeir sjálfir kunna að hafa eða hafa samúð með, mega ekki valda frávikum frá því sem rétt er samkvæmt þeim meginsjónarmiðum sem þeir hafa tileinkað sér og sett í öndvegi í lífi sínu.

Í skáldsögunni Undirstaðan, eftir þann merka höfund Ayn Rand, ræða tvö tíu ára börn saman um ætlunarverk sín í lífinu. Annað þeirra, drengur, svaraði spurningu um hvað hann ætlaði að gera með orðunum „það sem er rétt.“ Ekki flókið. Þó að við tileinkum okkur þetta viðhorf þurfum við samt að skilja að engin trygging er fyrir því að við höfum alltaf rétt fyrir okkur. Og við verðum líka jafnan að vera tilbúin til að skipta um skoðun ef nýjar upplýsingar eða röksemdir birtast okkur. Þó að engin trygging sé fyrir því að við höfum alltaf rétt fyrir okkur gerir það samt ekkert til svo lengi sem við reynum af einlægum huga að taka þá afstöðu sem best er. Meira verður ekki krafist af okkur. Og það sem mestu máli skiptir, við getum sjálf ekki krafist meira af okkur sjálfum. Hafi maður breytt rétt, eftir bestu samvisku, getur enginn gert manni neitt. Maður getur staðið aleinn gagnvart málæði, hávaða og fordæmingum án þess að slíkt hreyfi við manni, aðeins ef maður hefur hlýtt kalli samvisku sinnar og gert það sem fólst í svari drengsins í sögu Ayn Rand, „það sem er rétt“ — og þá eins og maður hefur metið það sjálfur eftir að hafa reynt að taka tillit til alls sem máli skiptir.

Ég hef alltaf haldið upp á orð Abrahams Lincolns lögfræðings í Notes for a Law Lecture frá 1850 en Abraham þessi gegndi, eins og menn vita, embætti forseta Bandaríkjanna nokkrum árum síðar. Orð hans hljóða svo í þýðingu minni: „Reynið alltaf að vera heiðarleg, og ef þú getur ekki að eigin dómi verið heiðarlegur í starfi þínu lögfræðingur, vertu þá heiðarlegur við að gera eitthvað annað.“

IV.

Setjum okkur í svolítið hátíðlegar stellingar og veltum fyrir okkur grundvellinum fyrir því samfélagi sem við öll erum í við annað fólk. Erum við ekki sjálf grunneiningin? Við höfum auðvitað aldrei verið beðin um að semja okkur inn í samfélag við aðra. Flest teljum við samt að okkur beri siðferðileg skylda til þátttöku í slíku samfélagi. Ástæðan er nábýlið við aðra og óhjákvæmileg sameiginleg viðfangsefni okkar og þeirra.

Þess vegna beygjum við okkur flest undir að teljast þátttakendur í sameiginlegu skipulagi með öðru fólki. Þetta skipulag hefur mótast með ýmsum hætti, til dæmis hafa orðið til einingar sem samanstanda af þeim einstaklingum sem byggja ákveðin og skilgreind landsvæði. Þeir mynda saman svokölluð þjóðríki og setja sér reglur um sambúð sína innan endimarka þess. Við gerum fæst miklar athugasemdir við þetta.

Meginhugmyndin hlýtur samt að vera sú að einstaklingurinn sé grunneiningin í slíku samfélagi. Hann verður ekki til fyrir samfélagið, heldur verður samfélagið til vegna hans og annarra einstaklinga sem þar er að finna. Hlutverk þess getur aldrei orðið að drottna yfir honum. Það hefur miklu fremur því hlutverki að gegna að vernda réttindi hans fyrir ásókn annarra. Þessi hugsun mótar þýðingarmikil grunnviðhorf í stjórnskipun okkar og lögum. Til dæmis er það almenn meginregla í okkar réttarkerfi að frelsi manna til orða og athafna eigi helst ekki að takmarkast af öðru en réttindum annarra. Við teljum líka þá meginreglu gilda að setta lagaheimild þurfi til að skerða frelsi einstaklinga og jafnvel að slík heimild dugi ekki til ef skert eru réttindi sem njóta ríkari verndar samkvæmt sérstökum ákvæðum sem við höfum sett í stjórnarskrá okkar þar að lútandi. Ég tel að miklu máli skipti fyrir þá sem starfa að úrlausn mála í réttarkerfinu að átta sig vel á þessum hugmyndagrundvelli stjórnskipunarinnar.

V.

Sérstök ástæða til að nefna þátt, sem að mínum dómi er óaðskiljanlegur hluti af þeirri lífsskoðun sem ég hef lýst í síðustu pistlum: virðing fyrir öðru fólki og skilyrðislaus viðurkenning á rétti þess til að haga eigin lífi á þann hátt sem það sjálft kýs, eins lengi og það skaðar ekki aðra. Mannfólkið er fjölbreytilegt og einstakir menn hafa mismunandi kenndir, hvatir og langanir í lífinu. Allir eiga þar að mínum dómi sama rétt. Ekkert okkar hefur heimild til að sitja yfir hlut annarra með því að bjóða og banna, eins og svo margir vilja sífellt gera. Sumir vilja flokka mannfólkið eftir þjóðerni, litarhætti, trúarbrögðum, kynferði, kynhneigð, gáfum eða hverju því öðru sem greinir einn mann frá öðrum og láta menn njóta misjafns réttar eftir því hverjum þessara „flokka“ þeir tilheyra. Til þess hafa menn ekki heimild af þeirri einföldu ástæðu að einn á ekki að ráða neinu um einkahagi annars. Svo einfalt er það.

Að auki er annar eiginleiki sem oft skiptir sköpum í samskiptum milli manna af því hann er nauðsynlegur til að geta viðhaldið góðum tengslum og vináttu. Þetta er hæfileikinn til að geta beðist afsökunar. Enginn maður kemst hjá því að segja einhvern tíma eða gera eitthvað sem meiðir eða særir annan, jafnvel góðan vin. Hafi maður gert þetta og síðan komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið farið fram af fullri sanngirni gagnvart þeim sem orðum var beint að, tilheyrir það að mínum dómi siðferðislegri skyldu að biðja viðkomandi afsökunar.

VI.

Stundum hef ég verið of fljótur til að beina skeytum að öðrum án þess að sýna nauðsynlega sanngirni. Ég tel mig í slíkum tilvikum oftast hafa reynt að bæta ráð mitt, ræða málið við þann sem í hlut á og biðja hann afsökunar á frumhlaupinu. Það er regla frekar en undantekning að hrein samskipti af þessu tagi treysti vináttu og gott samband milli manna fremur en að spilla því. Ég hef líka orðið vitni að því að skorturinn á þessum hæfileika hefur leitt af sér sambandsleysi og jafnvel vinslit, sem auðveldlega mátti komast hjá. Auðmýkt er nauðsynleg í samskiptum við aðra.

Að mínu áliti skiptir það sköpum fyrir velferð og hamingju manna að njóta frelsis til að stjórna eigin lífi og taka ákvarðanir um hagi sjálfs sín. Þessu verður að fylgja ábyrgð þess manns sjálfs sem í hlut á. Það er lykilatriði. Í samfélagi mannanna er auðvelt að greina alls kyns vandamál, sem einstaklingar og hópar þeirra eiga við að stríða. Úrræði margra felast í að vilja taka á vandanum með opinberum afskiptum og forsjá sem fela í sér skerðingu á athafnafrelsi borgara almennt og krefst skattheimtu og þeirra takmarkana á sjálfsforræði borgara sem henni fylgir. Settar eru boð- og bannreglur um alls kyns mannlega breytni og refsing lögð við ef menn fylgja ekki hinni opinberu forskrift. Stundum er eftirlitsstofnunum hins opinbera komið á fót til að gæta að því að menn fari eftir fyrirmælum og tryggja að þeir óhlýðnu verði lögsóttir. Þá eru tíðum settar lagareglur sem fela í sér beinan eða óbeinan tilflutning fjármuna á milli borgaranna. Þessi viðhorf eiga ekki rétt á sér að mínum dómi.

Jón steinar Gunnlaugsson lögfræðingur