mars 2026

Það er stundum sérkennilegt að fylgjast með umræðum um viðfangsefni stjórnmála á Íslandi. Þessa dagana eru menn uppteknir af umræðum um aðildarumsókn að ESB og fyrir dyrum stendur að láta þjóðina greiða um það atkvæði, hvort halda eigi áfram viðræðum við sambandið um aðild íslenska ríkisins að því, en horfið var frá slíkum viðræðum fyrir meira en einum áratug. Margt ber á góma og ekki allt mjög skynsamlegt.

Í mínum huga eru meginatriði málsins þessi:

1. Orðið samningaviðræður hefur þá merkingu í málinu að tveir eða fleiri menn freisti þess að ná samkomulagi sín á milli um efnisatriði í lögskiptum sínum. Fullveldi þjóðar felur í sér stjórnskipulegt sjálfstæði, m. ö. o. að vald til að taka ákvarðanir sé hjá innlendum stofnunum og aðilum sem sæki valdið ekkert annað. Fullvalda ríki getur ekki deilt valdi sínu með öðrum nema fyrirmæli í stjórnarskrá heimili það. Samningaviðræður fela það í sér að báðir samningsaðilar geti haft áhrif á efni samnings. Engar samningaviðræður í þessum skilningi hafa staðið yfir við ESB. Viðræður stóðu á sínum tíma um það hversu hratt við Íslendingar getum lögleitt reglur ESB sem við höfum engin efnisleg áhrif á. Þetta hefur ekki breyst. Menn ættu ekki að gera því skóna að Evrópuríkið sé líklegt til að láta okkur 300 þúsund hræður í norðurhöfum hafa mikil áhrif á efni lagareglna sem þar gilda.

2. Fyrir liggur að með aðild að sambandinu myndu Íslendingar missa yfirráðin yfir náttúruauðlindum landsins, þar með talið fiskimiðunum og náttúruvænum orkugjöfum.

3. Íslenska stjórnarskráin stendur því í vegi að við getum gerst aðilar að þessu sambandi. Það stafar af því að með aðild myndum við framselja fullveldi landsins umfram það sem stjórnarskráin leyfir. Stjórnarskránni má auðvitað breyta og veita heimildir til afsals á fullveldi ef vilji manna stendur til þess. Ærlegra væri að gera það áður en tekið er til við að semja um afsal fullveldisins.

Ég verð að játa að ég er persónulega á þeirri skoðun að við Íslendingar ættum að viðhalda fullveldi okkar. Sem fullvalda ríki hefur okkur tekist að eiga friðsamleg samskipti við aðrar þjóðir meðal annars á sviði viðskipta. Lífskjör á Íslandi eru betri en en þau eru í nær öllum öðrum ríkjum, þ.m.t. þeim sem eiga aðild að ESB. Þegar á heildina er litið fer bara nokkuð vel um okkur. Það er ekki víst að svo yrði áfram ef við yrðum útkjálkahérað í stórríki Evrópu.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Davíð Oddsson er látinn. Við vorum vinir og samherjar lengst af á stjórnmálaferli hans sem borgarstjóri í Reykjavík og forsætisráðherra, Hann sýndi sig í þessum valdastöðum reyna að fylgja hugsjónum sínum í raun og veru, þar sem frelsi, einkaframtak og ábyrgð voru megineinkennin. Hann beitti lítt þeim aðferðum flestra stjórnmálamanna að tala bara en gera ekki. Þannig náði hann á valdatíma sínum að setja efnismikið mark sitt á framvindu þjóðmálanna í okkar litla landi. Þar var flest til bóta og stendur þjóðin í þakkarskuld við Davíð fyrir framsýni hans og viljann til að koma fram heilbrigðum breytingum á þjóðfélaginu. Meðan á þessu stóð héldum við góðu og uppbyggilegu sambandi hvor við annan. Ég held að flestir Íslendingar verði honum þakklátir í framtíðinni fyrir ævistarfið sem hann skilur eftir sig.

Blessuð sé minning Davíðs Oddssonar.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur

Það vekur yfirleitt athygli þegar dómar eru margorðir, jafnvel svo að langan tíma tekur að skilja á hverju þeir eru byggðir. Langur texti í forsendum dóms er yfirleitt alltaf vísbending um að verið sé að dæma einhverja vitleysu. Þetta varð ég oft var við í starfi mínu sem dómari í Hæstarétti Íslands og hef látið þess getið í skrifum mínum, eftir að ég lét af því starfi. Starf dómara er nefnilega aðallega fólgið í því að finna kjarna hvers dómsmáls og skrifa svo knappan en skýran texta um hann í forsendurnar.

Ég held að sú viðleitni hafi farið vaxandi á síðari tímum að dómstólar, bæði innan lands og utan, taki sér vald sem þeir hafa ekki. Menn verða að hafa hugfast að við búum við fyrirkomulag sem við nefnum lýðræði, en í því felst að þjóðfélagsvaldið sé komið frá fólkinu sjálfu í því ríki sem í hlut á. Þar er það löggjafinn sem setur lögin. Það gerir hann á grundvelli umboðs frá almenningi sem kýs þá sem skipa löggjafarsamkunduna með reglubundnu millibili. Í kosningum felst hvort tveggja, ábyrgð löggjafans á gjörðum sínum í liðnum tíma og umboð hans til að fara með hið sama vald áfram um takmarkaðan tíma framundan. Dómstólar fara ekki með neitt slíkt vald.  Þeir hafa ekki lýðræðislegt umboð til starfa sinna og þurfa aldrei að standa neinum skil á ábyrgð sinni. Í grundvallarreglum sem starfsemi þeirra byggist, er einungis tekið fram, að þeir eigi aðeins að dæma eftir lögum. Dómarar eru af þessum ástæðum skipaðir til aldursmarka og þurfa aldrei að bera gjörðir sínar undir almenning, hvorki þær sem eru afstaðnar, né þær sem framundan eru. Þeir hafa enga heimild til að setja nýjar lagareglur, þó að þeir hafi í auknum mæli tekið sér slíkt vald og til séu svonefndir fræðimenn sem halda því blákalt fram að dómstólar fari með slíkt vald.

Dæmi um þetta eru stundum dómar í kynferðisbrotamálum. Þar stendur oft svo á að framburður brotaþola og sakbornings ganga í mismunandi áttir, þar sem engin vitni eru til staðar um hið meinta afbrot. Þá gerist það stundum að dómari í máli byggir dóm sinn á því að framburður brotaþola sé trúverðugri en framburður hins ákærða. Yfirleitt er ekki unnt að byggja dóm eingöngu á slíku huglægu mati dómara. Þar verða ávallt að koma til önnur sönnunargögn svo unnt sé að sakfella ákærðan mann. Nauðgunarbrot eru háalvarleg og leiða áfellisdómar oftast til þess að sakborningur er látinn sæta fangelsisvist um lengri tíma, eins og verðugt er þegar slik brot eru talin sönnuð. Það er hins vegar meginregla í sakamálum að sanna þarf sök fram yfir skynsamlegan vafa til þess að sakfella megi. Dómar sem eingöngu byggjast á mati dómara á trúverðugleika brotaþola gegn staðhæfingum ákærða um hið öndverða eru óheimilir. Af þessu leiðir að sekir menn sleppa stundum. Það eru þau útgjöld sem við þurfum að greiða til að unnt sé að telja okkur búa í svonefndu réttarríki.

Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur