Þórður Gunnarsson lögfræðingur andaðist á Landspítalanum í Fossvogi 17. janúar s.l. Verður hann til moldar borinn núna á föstudaginn 6. febrúar.
Þórður var merkur lögfræðingur sem lét sig stjórnskipan landsins miklu varða. Hann starfaði sem málflutningsmaður og héraðsdómari á árunum fyrir 2002, en þá tókst hann á hendur mikið framfaramál, sem fólst í því að setja á stofn lagadeild við Háskólann í Reykjavík (HR). Var hann fyrsti forseti deildarinnar og gegndi því starfi fram til ársins 2011. Segja má að með stofnun lagadeildarinnar hafi Þórður og samstarfsmenn hans lyft grettistaki í kennslu í lögfræði hér á landi. Var ég svo gæfusamur að fá að taka þátt í þessu starfi fyrstu tvö árin í starfsemi deildarinnar, árin 2002 til 2004, en það ár var ég skipaður í dómaraembætti við Hæstarétt Íslands.
Svo stóð á að verulegir annmarkar höfðu verið á lagakennslu við Háskóla Íslands(HÍ). Skipti þar mestu máli kennsla í því að dómstólar í landinu hefðu auk dómstarfanna því verki að sinna að setja landinu ný lög með dómum sínum. Þannig sagði orðrétt í kennsluriti aðalkennarans í réttarheimildum: „Viðurkennt er að dómsvaldið eigi að vera sjálfstætt og því mega dómstólar aldrei verða ambátt löggjafans. En þetta hefur enga merkingu nema dómstólar hafi sjálfstæðar valdheimildir nokkurn veginn til jafns við löggjafann til að móta reglur sjálfstætt eða að minnsta kosti til aðhalds og mótvægis.“
Á Íslandi hefur ríkt sú lýðræðilega skipan að Alþingi setji lögin og handhafar framkvæmdavaldsins sjái um framkvæmd þeirra. Skipan Alþingis er ákveðin í almennum kosningum sem síðan ákveður hverjir skuli skipa ríkisstjórn sem fer með framkvæmdarvaldið. Þessir tveir handhafar ríkisvalds eru því báðir lýðræðislega skipaðir, þ.e. sækja vald sitt til almennings, Alþingi í beinum kosningum en ríkisstjórnin til Alþingis. Þriðji valdþátturinn er í höndum dómstólanna sem dæma um ágreiningsmál sem rísa við beitingu settra laga og annarra réttarheimilda í landinu. Um starf þeirra segir svo í upphafsákvæði 61. gr. stjórnarskrárinnar: „Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.“ Þeir sækja því ekki vald sitt til almennings eins og handhafar hinna valdþáttanna tveggja, enda eru þeir skipaðir af handhöfum framkvæmdarvaldsins til starfsloka og þurfa aldrei að bera störf sín undir almenna kjósendur í landinu.
Við kennslu í lögfræði við HR hefur verið fylgt þessari lögmæltu verkaskiptingu milli handhafa ríkisvaldsins í landinu. Með stofnun lagadeildar við þann skóla var horfið frá þeirri undarlegu skipan sem kennd var í HÍ, að dómstólar færu með lagasetningarvald og tækjust á við Alþingi um meðferð þess. Það fólst því mikil og nauðsynleg breyting á kennslu um skipan ríkisvaldsins í stofnun lagadeildarinnar við HR. Mestan heiður af þessu átti Þórður Gunnarsson sem stofnaði deildina og lagði grunninn að starfsemi hennar.
Því má skjóta hér inn að prófessorum við lagadeild HÍ líkaði ekki sú þýðingarmikla breyting sem framan er lýst og lögleidd var með stofnun HR. Börðust þeir gegn því að sá skóli fengi að útskrifa lögfræðinga sem hefðu embættisgengi hjá ríkisvaldinu, m.ö.o. heimild til að gegna störfum sem málflytjendur og dómarar. Lögðu þeir til að settum lögum yrði ekki breytt í þá átt að lagadeild HR hefði samskonar heimild og HÍ til að útskrifa lögfræðinga með embættisgengi. Vildu þeir takmarka starfssvið lagadeildar HR með þessum hætti. Skrifuðu forsvarsmenn lagadeildar HÍ blaðagreinar til stuðnings þessum sjónarmiðum. Virtust þeir telja að með fullri réttarstöðu lagadeildar HR væri vegið að starfsemi lagadeildar HÍ. Niðurstaðan af þessari kjánalegu hagsmunagæslu þeirra fólst svo í því að Alþingi varð ekki við þessum kröfum og hefur lagadeild HR því frá upphafi haft fullgilda heimild til að útskrifa nemendur með heimild til að starfa sem málflytjendur og taka skipan í embætti dómara.
Enginn efast um það lengur að starfsemi lagadeildar HR kom eins og heilbrigður stormsveipur inn í kennsluhætti á lögfræði í landinu. Telja reyndar flestir að þessi starfsemi hafi líka haft heillavænleg áhrif á lögfræðikennslu við HÍ. Þökk sé Þórði Gunnarssyni og samstarfsmönnum hans við HR.
Jón Steinar Gunnlaugsson lögfræðingur